"...og barist var á meðan hjá þú sast"
Styrjaldir vekja ætíð margvíslegar og flóknar siðferðilegar spurningar. Orsakir stríðs eru margslungnar en eru alltaf og ævinlega ofnar saman við siðferðileg álitamál. Þetta er sjálfsagt að rifja upp nú er menn minnast 60 ára stríðsloka seinni heimsstyrjaldar.
Er réttlætanlegt að taka þátt í stríði sem hefur þann yfirlýsta tilgang að yfirbuga óvin með valdi ? Svarið er já. Slíkt getur verið réttlætanlegt og raunar algjörlega óhjákvæmilegt, ef aðstæður eru þannig. Það getur kostað átök að losna við meinvætti á borð við Adolf Hitler, eða Saddam Hussein.
Friður um vora daga !
Á árunum 1938 til 1939 stóðu menn frammi fyrir þessu álitaefni. Þeir voru til sem kusu friðinn skilyrðislaust og uppskáru vinsældir - um stundarsakir. Chamberlain forsætisráðherra Bretlands kom heim að afloknum friðarsamningum við skálkinn Hitler og lýsti yfir sem síðar varð frægt að endemum; Friður um vora daga.
Vitaskuld hlaut það að vera álitaefni, þá sem nú, að kaupa friðinn því verði sem upp væri sett af þeim sem spilla vildu friðnum. En slíkt var ekki gert - sem betur fer. Menn kusu að standa gegn hinu nasíska og fasíska hyski. Þess vegna varð heimsstyrjöldin og Evrópu var forðað frá því verða einræðisherrunum og ógnvöldunum að bráð
Eftirminnileg heimsókn
Á dögunum fór ég ásamt konu minni í heimsókn á nýtt safn sem opnað var í Lundúnum hinn 10 febrúar sl. til minningar um Winston Churchill. Safnið er inn af Cabinet war room, sem er skammt frá bresku stjórnarráðsbygginunum við Whitehall. Þetta er stórkostlegt safn og fer vel á að því sé komið fyrir sem næst húsakynnunum sem hýstu stjórnarráð Breta á stríðstímunum.
Heimsóknin opnaði vel augu manns fyrir þeim bitra veruleika sem menn stóðu frammi fyrir. Fórnir stríðsins voru óskaplegar. Hið gamla heimsveldi var höfuðsetið fjendum sem birtust í líki þýskra flugvéla. Churchill stjórnaði ríkisstjórn sem skipuð var fulltrúum ólíkra pólitískra afla og missti aldrei sjónar á verkefninu. Það var að brjóta óvinina á bak aftur. Forða heiminum frá því að verða undirokaðir af kúgunar og ofbeldisöflunum. Það kostaði mannslíf og fórnir, en menn töldu það samt sem áður rétlætanlegt og óhjákvæmilegt. Hinn kosturinn að sitja hjá hefði verið svo miklu verri.
Siðferðilegu álitaefnin
Þarna birtust manni svo ljóslifandi þau siðferðilegu álitaefni sem eru ætíð samfara stríði. Ungir drengir voru sendir á vigvöllinn og allt eins líklegt að þeir sneru ekki lifandi til baka. Heima fyrir voru stjórnvöldin og töldu kjark í sitt fólk. Konur unnu hefðbundin karlmannsverk heima fyrir og gengu til verka í tengslum við stríðið sem ekki hafði tíðkast áður.
En takmarkið var alltaf skýrt og ljóst. Sigur á óvininum. Churchill og félagar hans höfðu það hlutverk að sameina þjóðina í þessari fyrirætlan. Slíkt hlutskipti er ekki ætlað nema ofurmennum. Engum dylst sem kynnir sér þessa sögu, að slíkur maður var Winston Churchill.
Í heimi þar sem fólin réðu
Á 20 öldinni höfum við marg oft staðið frammi fyrir viðlíka álitaefnum. Hið auðvelda svar er vitaskuld að víkja sér undan. Taka ekki þátt. Láta sem ekkert sé. Það er útlátalítið og átakalaust. Í slíkum heimi gæti kannski orðið friðvænlegt til skamms tíma en í slíkum heimi réðu vitaskuld fólin og viljum við það? Hætt er við að friðartímarnir yrðu ekki langlífir, þegar allt kæmi til alls.
Við höfum oftsinnis risið upp gegn ofríkinu þegar við höfum talið okkur geta það. Það gerðum við í Flóabardaga hinum nýrri, í Afghanistan, í Kosovo og nú síðast í Írak. Áður en til þess kom þurftum við að svara vandasömum álitaefnum. Og vissulega hefði verið auðvelt að láta sem ekkert væri. En það gerðum við ekki, sem betur fer.
Siðferðilegur styrkur vestrænna lýðræðisþjóða verður nefnilega mældur á þeim kvarða sem mælir getu, vilja og styrk til þess að láta sig varða ólán heimsins og bregðast við. Þess vegna er það til marks um vilja okkar til þess að láta gott af okkur leiða þegar við látum ekki sem ekkert sé.
"Er ólán heimsins einnig þér að kenna."
Enginn hefur útskýrt þetta betur en skáldið Tómas Guðmundsson. Hann var ekki einn þeirra sem reyndi að setja pólitískt dægurþras í ljóðrænan viðhafnarbúning, eins og tíðkaðist - og tíðkast enn - meðal skáldbræðra hans. En hann beindi huga sínum að siðferðilegum álitaefnum, líkum þeim sem hér hafa verið gerð að umtalsefni og upprifjun heimsstyrjaldarinnar síðari gaf tilefni til. Í einu kvæða sinna segir Tómas á þessa leið.
Því meðan til er böl er bætt þú gast
og barist var á meðan hjá þú sast,
er ólán heimsins einnig þér að kenna.
Þetta verður ekki orðað betur. Þessi orð eru sígild og varpa slíku ljósi á hið vandasama mál, að við ættum öll, sem tökum þátt í þjóðmálaumræðunni að hafa á hraðbergi og rifja upp þegar við stöndum frammi fyrir erfiðum álitaefnum af þessu tagi
