Hvað geta stjórnvöld gert?

31.8.2005

Fréttir af uppsögnum í sjávarútvegsfyrirtækjum eru grafalvarlegar og endurspegla veika og viðkvæma stöðu greinarinnar. Nú áðan voru að birtast fréttir um uppsagnir í Súðavík, sem er mikið áfall fyrir ekki stærra byggðarlag. Þó verður að horfa til þess að uppsagnirnar taka ekki gildi fyrr en eftir þrjá mánuði. Vonandi er unnt að finna leiðir til þess á þeim tíma að halda rekstrinum áfram, þó ekkert slíkt sé í hendi í dag.

Vandinn í Súðavík er vandi rækjuvinnslunnar í hnotskurn. Þar hefur mjög margt lagst á eitt. Rækjuafli á heimamiðum hefur hrunið. Innfjarðarrækjuveiðin er nánast horfin. Olíuverð vegna heimsmarkaðar hefur rokið upp. Það er vaxandi samkeppni á mörkuðum, meðal annars frá heitsjávarrækjunni, afurðaverð hefur lækkað og gengi íslensku krónunnar er mjög fjandsamlegt útflutnings- og samkeppnisgreinum. Fyrir fyrirtæki eins og í rækjunni, sem búið hafa við litla framlegð, er gengishækkunin síðustu mánuði og misseri nóg til þess að stöðva rekstur. Nákvæmlega eins og gerst hefur í Súðavík.

Margt af þessu er líka þess valdandi að rekstur hefur stöðvast annars staðar og í annars konar sjávarútvegsfyrirtækjum. Skýringarnar eru ekki einhlítar. Það eru alls staðar fyrir hendi staðbundar aðstæður. Rekstur er mismunandi og það er engum greiði gerður að tala um þessa hluti í upphrópunar og sleggjudómastíl, eins og sést í málflutningi eins þingmanns Norðvesturkjördæmis. Slíkt leysir engan vanda, enda er til málflutningsins ekki stofnað í þeim tilgangi. Þar ráða allt aðrir og annarlegri hagsmunir. Það sjá allir.

Hvað geta stjórnvöld gert?

Það er hins vegar eðlilegt að menn spyrji hvað stjórnvöld geti gert. Stjórnvöld hafa sannarlega skyldur. Sumt af því sem er að gerast er þess eðlis að stjórnvöld geta haft þar áhrif. Þess vegna er eðlilegt að við horfum til slíkra þátta. Hér skal sitthvað nefnt.

Byggðakvóti

Í fyrsta lagi skal minnt á að nú nýverið hefur verið úthlutað ríflega 4 þúsund þorskílgildistonnum í formi byggðakvóta. Um 1230 þorskígildistonn , eða um 30% fóru til Vestfjarða. Þetta eru talsverðar aflaheimildir og geta skipt miklu máli í því að koma af stað rekstri. Nú liggur niðri fiskvinnsla á Bíldudal. Það er ljóst að þangað var úthlutað 140 tonnum. Til Súðavíkur fóru 210 tonn. Við eigum ekki að gera lítið úr þessari úthlutun. Það er enginn vafi á því að úthlutun aflaheimilda sem þessara skiptir máli og getur, ef vel tekst til, stuðlað að fiskverkun og útgerð á viðkomandi stöðum. Minna má á að bolfiskverkun er nýlega hafin að nýju í Súðavík, eftir langt hlé.

Breytingar á raforkulögum

Hvað Súðavík áhrærir sérstaklega, er ljóst að breytingar á raforkulögunum, komu mjög illa við atvinnurekstur þar. Áætlað er að árlegur kostnaðarauki rækjuvinnslunnar þar nemi um 1,5 milljónum króna. Þetta er vitaskuld óþolandi; ekki síst í rekstri eins og rækjuvinnslunni sem er svona viðkvæmur. Þarna hafa stjórnvöld möguleika. Það er miðað við 200 íbúa mark varðandi orkuverðið. Íbúafjöldi Súðavíkur liggur rétt við 200 íbúa mörkin og þó ekki væri nema af þeim ástæðum, verðum við að ætlast til að svona ákvörðun sé breytt.

En hvað með flutningskostnaðinn?

Menn nefna líka flutningskostnað. Það er rétt að lögum var breytt varðandi þungaskatt og olíugjald og óneitanlega verður maður var við að reynt sé að skáka í því skjólinu og hækka flutningskostnað. Þetta er tilhæfulaus ástæða. Yfir þau mál var farið mjög ítarlega, meðal annars af hálfu þess sem hér skrifar, með fulltrúum flutningsaðila. Kerfisbreytingin gefur ekki tilefni til hækkunar á flutningskostnaði, sem nokkru skiptir amk. Hún leiðir að sönnu til tilfærslna á eldsneytiskostnaði. Sumir hækka, aðrir lækka Heildarskattheimtan minnkar hins vegar, ef eitthvað er. Á hinn bóginn hefur hækkun olíuverðs neikvæð áhrif á flutningsaðilana. En það hefur ekki með kerfisbreytinguna að gera.

Gengismálin - það er aðalatriðið

En lang stærsta atriðið og það sem þyngst vegur og snýr að stjórnvöldum er gengisþróunin. Sá sem hér skrifar hefur fjallað ítarlega um þau mál og marg oft látið í ljósi skoðun mína. Vitna má til fjölmargra pistla hér á síðunni, ræðna á Alþingi, viðtöl í fjölmiðlum og loks ítarlegrar greinar í Morgunblaðinu um þessi mál. Um afstöðu mína að minnsta kosti þarf því ekkert að velkjast í vafa. Og það sem meira er. Ég hef lagt fram raunhæfar tillögur. Þær mundu, ef framkvæmdar yrðu, stuðla að lækkun krónunnar. Sannast sagna sakna ég þess að hagsmunaaðilar skuli ekki koma fram í öflugri stuðningi við þessar tillögur, en raun ber vitni um.

Það er nefnilega ekki bara nóg að hrópa á torgum. Það er ekki nóg að búa til  blóraböggla. Menn verða að hafa dug og þor og kraft til þess að leggja fram raunhæfar tillögur. Slíkar tillögur koma einhvers staðar við. Þær munu hafa áhrif. Til þess er leikurinn gerður. En mér finnst illt til  þess að hugsa, að til að mynda verkalýðshreyfingin sem horfir upp á félagsmenn sína missa vinnuna úti á landsbyggðinni, skuli ekki aðhafast neitt raunhæft, en brynji sig frekar í vörn fyrir úreltu vaxtabótakerfi sem stuðlar að því að gengi íslensku krónunnar hækkar og sem kippir stoðunum  undan atvinnustarfsemi á landsbyggðinni.

Hvernig lækkum við gengið?

Með öðrum orðum þetta: Stjórnvöld eru ekki almáttug. Sumt af því sem veldur því að fyrirtæki hætta í sjávarútvegi er ekki á valdi stjórnvalda að laga. En eðlilegt er hins vegar að tala til stjórnvalda út af öðru, líkt eins og hér hefur verið gert. En þá verða menn að gera sér grein fyrir því, - jafnt hagsmunasamtök og stjórnmálamenn, - að óhjákvæmilegt er að slíku fylgi hvellur. Það kostar átök að slá á hina efnahagslegu þenslu. Í dag eru fjölmargir að njóta hennar og láta sér vel lynda. Þeir munu öskra þegar að þeim þrengist. Og þegar það gerist sést hvort menn vilji í raun fylgja kröfum sínum eftir með raunhæfum hætti um lækkun krónunnar og betra rekstrarumhverfi fyrir íslenskan sjávarútveg og samkeppnisgreinarnar.