Menn mega ekki sofna á verðinum
Veðurhamurinn og snjóflóðahætta á Vestfjörðum minnir okkur enn einu sinni á mikla alvöru. Við eigum að taka þessi mál alvarlega. Menn eiga ekki að gera lítið úr snjóflóðahættunni og storka þannig mikilli þekkingu sem hefur orðið til við mikla skipulega og nákvæma vinnu sérfræðinga sem okkur ber að taka fullt mark á. Snjóflóðahætta er nefnilega dauðans alvara, í bókstaflegri merkingu
Samtímis er nauðsynlegt að efla samstarf vísindamanna og almennings;einkum þess fólks sem með reynsluþekkingu sinni getur lagt mikið af mörkunum. Athyglisvert var að lesa í viðtali mínu við Hörpu Grímsdóttur forstöðumann Snjóflóðaseturs Veðurstofu Íslands sem birtist í jólablaði Vesturland ( málgagni vestfirskra sjálfstæðismanna) hvernig hún lagði einmitt áherslu á þetta.
Menn mega ekki sofna á verðinum
Viðtalið við Hörpu er einkanlega fróðlegt í ljósi atburðanna núna. Það undirstrikar meginsannindi sem okkur ber að virða. "Menn mega ekki sofna á veðrinum" var yfirskrift viðtalsins og vísaði til spurningar minnar um hvort hlýnandi veðurfar gæfi okkur tilefni til þess að endurskoða verklag við snjóflóðamatshættu.
Þetta eru sannarlega orð að sönnu.
Það er ástæða til þess að hvetja fólk til að lesa þetta viðtal og kynna sér sjónarmið Hörpu Grímsdóttur sem eru fróðlegt innlegg í þær umræður sem óhjakvæmilega kvikna manna á meðal þegar menn fara að óttast snjóflóðahættu eins og núna. Hér fer því á eftir orðréttur hluti viðtalsins. Viðtalið í heild er hér að finna undir flokknum greinar/fréttir.
Hefur hlýnandi veðurfar áhrif?
Það er mikið rætt um þessar umhverfisbreytingar sem hafa orðið og hlýnandi loftslag og þess háttar. Telur þú að það muni kalla á einhverjar breytingar á starfseminni?
"Það er ekki víst að þessar umhverfisbreytingar komi til með að skila sér í færri snjóflóðum. Það er ekki búist við því að úrkoman minnki neitt að ráði. Það sem hefur verið að gerast er að hlýindaskeiðum yfir veturinn hefur fjölgað. Þess vegna hefur t.d. snjóþekja á láglendi ekki náð að haldast eins lengi og áður. Það hefur til dæmis verið slæmt fyrir skíðasvæðin. En við vitum það, eins og gerðist á Flateyri 1995, að það þarf ekki annað en nokkra daga í mikilli hríð til þess að stórt snjóflóð geti fallið. Það er ekki endilega búist við því að snjóflóðum fækki. Við eigum eftir að sjá, hvernig þróunin í snjóflóðum verður hlýni veðurfarið. Í rauninni er ómögulegt að spá fyrir um það, og við getum alla vega ekki gert ráð fyrir því að snjóflóðunum fækki mikið á næstu áratugum. Um miðja síðustu öld, var ekki mikið um mannskæð snjóflóð á Íslandi. Það féllu hins vegar mannskæð snjóflóð í byrjun síðustu aldar. Svo virtist koma skeið þar sem urðu færri snjóflóðaslys. En þetta breyttist og við upplifðum mannskæð snjóflóð á síðustu áratugum 20. aldar, t.d. árin 1974 og 1995, eins og allir muna.
Þegar við erum að gera hættumat fyrir byggð þá erum við að taka tillit til endurkomutíma upp á hundruð og jafnvel þúsundir ára. Endurkomutími er tíminn sem líður að meðaltali á milli þess að snjóflóð nái niður á ákveðið svæði. Þannig að þótt ekki hafi fallið snjóflóð í þéttbýli síðan 1995, þá hefur það ekki áhrif á verklag okkar á þessum skala sem við erum að vinna með. Þetta er hins vegar afar vandmeðfarið mál og erfitt að útskýra það í almennri umræðu fyrir stjórnmálamönnum eða almenningi. Við erum að meta 300 ára endurkomutíma, 1000 ára endurkomutíma o.s.frv. en síðan heyrum að umræðan breytist ef ekkert hefur gerst í 5 ár eða 7 ár Menn fara jafnvel að tala um að þetta sé nú bara liðið hjá og það sé ekki hætta lengur o.s.frv. Og þetta heyrir maður jafnvel frá stjórnmálamönnum, um leið og liðinn er einhver tími frá atburðum eins og 1995. Áhuginn minnkar smám saman og fjármagnið líka en skammtímasveiflur breyta engu í rauninni fyrir okkar vísindi. Við erum að hugsa um hundruð og þúsundir ára.
Megum ekki sofna á verðinum
Það er því engin ástæða fyrir menn að að sofna á verðinum né að slaka á. Ef veðurfarið er í raun að breytast þá þurfum við virkilega að fylgjast með því sem er að gerast og kanna afleiðingarnar.
Hérna á Íslandi þá byggir snjóflóðahættumatið á áhættu, þ.e. árlegum dánarlíkum. Það hefur ekki verið gert víða annars staðar . Kosturinn við þetta er m.a. sá að hægt er að bera snjóflóðahættuna saman við áhættu af öðrum orsökum eins og bílslysum eða sjúkdómum eða öðru. Það sem var gengið út frá í upphafi var að það væri ekki viðunandi að bæta meira en 15% við dánarlíkur barna sem búa á snjóflóðasvæðum. Þ.e. bæta meira en 15% við árlegar dánarlíkur þeirra af öllum öðrum orsökum. Ég hef beðið fólk að hugsa um þessi mál í því samhengi að séum við t.d. að tala um 100 ára endurkomutíma snjóflóða, þ.e. að það falli 1 snjóflóð að meðaltali á ákveðið svæði á 100 árum, þá er um mjög mikla hættu að ræða fyrir íbúa á svæðinu. Ég spyr: Myndir þú vilja búa alla þína ævi í húsi á því svæði? Ef þú byggir þar í 50 ár, þá eru 50% líkur á að það falli snjóflóð á húsið meðan þú býrð þar. Það er ekki viðunandi, það finnst engum ásættanlegt að búa með börnin sín við slíkar aðstæður. Við þurfum að hugsa þetta svona. Menn mega ekki sofna á verðinum þótt ekkert hafi gerst í 50 ár. Jafnvel þótt menn viti að ekkert snjóflóð hafi fallið síðustu 100 árin þá er það ekki nóg, við verðum að hugsa lengra og tengja hættuna við það sem við þekkjum og þá áhættu sem við erum tilbúin að taka á heimilum okkar, og sem okkur finnst ásættanleg í raun.
Í okkar vinnu við hættumat á Veðurstofunni miðum við við áhættu en ekki endurkomutíma. Ásættanleg áhætta er 0,2 af 10.000 á ári og við það miðast neðstu mörk hættusvæðisins. Á hættusvæðum C (rauðu svæðunum) er dæmigerður endurkomutími innan við 300 ár. Menn eru alltaf að sækjast eftir að lækka áhættuna niður í ásættanlegt horf.
