Má markaðsráðandi (ríkis) fyrirtæki auka umsvif sín?
Þær umræður sem hafa orðið vegna kaupa Símans á ríflega fjórðungs hlut í Skjá einum eru ákaflega athyglisverðar. Þær gagnrýnisraddir sem heyrast virðast vera af þrennum toga. Í fyrsta lagi er það gagnrýnt að fyrirtæki sem ríkið á að nær öllu leyti skuli fjárfesta í fyrirtæki einkarekstri sem starfar á samkeppnismarkaði. Í annan stað finna menn að því að fyrirtæki með markaðsráðandi stöðu fjárfesti með þessum hætti. Loks segja menn að nær hefði verið fyrir Símann að leggja fé í aðra þætti, svo sem eins og dreifikerfið út um landið.
Þessi rök eru umræðuverð. Meðal annars séð í pólitísku ljósi og einnig í samhengi við umræðuna sem hefur staðið undanfarið um samþjöppun á viðskiptamarkaði í tengslum við þingmálin sem ríkisstjórnarflokkarnir stóðu að og ætlað var að stuðla að valddreifingu á fjölmiðlamarkaði.
Óljós skil fjarskipta og fjölmiðlafyrirtækis
Augljóslega setur þetta stöðu ríkisfyrirtækis sem starfar á samkeppnisgrundvelli í skýrt ljós. Það hafa einmitt verið höfuðrökin fyrir því að einkavæða Landssímann að fyrirtækið gæti illilega starfað á samkeppnismarkaði, þar sem það á í samkeppni við fyrirtæki sem einstaklingar hafa byggt upp með sínum fjármunum. Það væri óhjákvæmilegt að upp kæmu árekstrar og þar sem spurt væri um réttmæti þess að ríkið væri annar aðilinn í slíkum átökum. Fyrir nú utan það að skilin á milli fjarskiptareksturs og fjölmiðlareksturs verða sífellt óljósari. Menn hlusta á útvarp og horfa á sjónvarp í gegnum internetið, svo dæmi séu tekin og erfitt er að kveða upp úr um hvort þar væri á ferðinni fjölmiðlarekstur eða tölvurekstur. Reynslan hefur líka orðið sú að fjölmiðlafyrirtækin fjárfesta í fjarskiptafyrirtækum og öfugt. Þannig áttu til dæmis eigendur Stöðvar 2 í fjarskiptafyrirtækinu Tali sem síðar varð hluti af Og Vodafone.
Þeir sem harðast gengu fram
Kostulegt er líka að hlýða á þá aðila væla núna, sem harðast gengu fram gegn fjölmiðlafrumvörpum ríkisstjórnarinnar. Það er alveg ljóst að þessi fjárfesting Símans gengur gegn markmiðum ríkisstjórnarinnar með fyrirhugaðri fjölmiðlalöggjöf. En hún er vitaskuld í samræmi við málflutning þeirra sem andmæltu löggjöfinni harðast. Má þar nefna eigendur og forsvarsmenn Norðurljósa, helsta fjölmiðlarisa landsins, stjórnarandstöðuna á Alþingi og fomann Blaðamannafélags Íslands. Þessir aðilar hafa enga stöðu til að gagnrýna fjárfestingu Símans. Samkvæmt kokkabókum þeirra hlýtur þessi fjárfesting að vera að hinu góða, stuðla að eflingu fjölmiðlunar og vera spurningu um lýðræði, málfrelsi, ritfrelsi og annað það sem til var tekið í umræðu vorsins.
Nú gleðjast andstæðingar fjölmiðlafrumvarpsins - eða hvað?
Gleymum því ekki um hvað þessi umræða snerist. Ríkisstjórnarflokkarnir höfðu áhyggjur af viðskiptalegri samþjöppun. Við vildum stuðla að dreifingu eignarhalds á því sviði samfélagsins sem viðkvæmast er út frá sjónarhóli grundvallarspurninga mannréttindaákvæða stjórnarskrárinnar. Við töldum ástæðu til að hafa áhyggjur af því að valdið yfir fjölmiðlunum kynni að safnast á fárra hendur. Við vildum því stuðla að eignadreifingu.
Andstæðingar málsins höfðu annað til málanna að leggja. Þeir færðu fyrir því rök að bráðnauðsynlegt væri að markaðsráðandi fyrirtæki ættu í fjölmiðlum. Tilslakanir okkar dugðu þeim ekkert. Við vildum leyfa markaðsráðandi fyrirtækjum að eiga 10 prósent. Það nægði ekki.
Samfylkingin vildi engin lög setja sem takmarkaði eignarhald. Þeim var því sama um hvort markaðsráðandi fyrirtæki í einum geira ætti fjölmiðlana með húð og hári. Aðaleigandi Norðurljósasamsteypunnar taldi rétt að reisa skorður, þannig að eignarhaldið gæti verið um 20 til 30 prósent. Einn starfsmanna hans, Róbert Marshall formaður Blaðamannafélagsins hefur gert þetta sjónarmið að sínu. Vinstri grænir sveiflast í þessu máli eins og vindhanar á burst. Það er ekki ómaksins vert að elta uppi skoðun þeirra. Hún ræðst af því hvað þeir telja að komi ríkisstjórninni verst.
En hvað með dreifikerfið út um land?
Svo hafa menn talað um að nær væri fyrir Símann að fjárfesta í dreifikerfi sínu. Ekki er þetta nú alveg svon einfalt. Þvert á móti má færa fyrir því rök að þessi fjárfesting flýtti fyrir uppbyggingu Símans í dreifkerfi sínu, eins og forstjóri Símans hefur bent á.
Það er svo annað mál að aðaleigandi Símans ætti að beita valdi sínu til þess að knýja á um fjárfestingu í dreifikerfinu úti um landið. Bæði til gagnaflutninga og vegna GSM símans. Það mætti til dæmis gera með því að Síminn legði fram fjármuni til tafarlausrar uppbyggingar á fjarskiptum, jafnvel þó það yrði til þess að minna fengist fyrir eignarhlutinn í fyrirtækinu þegar til sölunnar kæmi. Þetta væri sjálfstæð ákvörðun og alveg sjálfsögð.
Það breytir því hins vegar ekki að Síminn er í samkeppnisrekstri og forsvarsmenn hans hafa þá skyldu að leggja fé til þeirra hluta sem skynsamlegust er út frá rekstrarlegum forsendum. Þar á bæ hljóta menn að fjárfesta í því sem gefur þeim arð og lög heimila. Sé það á annað borð arðvænlegt að eiga í Skjá einum þá verður það ekki til þess að minna sé hægt að leggja til annarra verka, svo sem uppbyggingu dreifikerfis. Þvert á móti. Það getur einmitt stuðlað að því að fyrirtækið verður betur búið í stakk til slíkra verka.
Tökum dæmi í þessu sambandi úr annarri atvinnugrein sem sýnir að fjárfesting á einu sviði getur leitt til þess að fyrirtæki verða betur fær um að fjárfesta á öðru sviðoi.
Fjárfestingar bankanna í öðrum þáttum en hefðbundinni viðskiptabankasgtarfsemi hafa reynst þeim ábatasamar. Þess vegna geta þeir núna lækkað vexti og stuðlað að betri kjörum í hefðbundinni viðskiptabankastarfsemi. Peningar bankanna sem voru lagðir í þessa hluti voru þess vegna ekki teknir út úr viðskiptabankastarfseminni, heldur urðu til þess að efla þann hluta þegar fram í sótti.
Ríkiseiginin er hamlandi - segir VG
Þess utan verða fyrirtæki - einnig ríkisfyrirtæki - stöðugt að hyggja að vænlegum viðskiptatækifærum til þess að styrkja stöðu sína. Þeir sem mótmæla slíku, eins og formaður Vinstri grænna gerði í gær, eru vitaskuld að segja að ríkiseign á fyrirtækjum sé hemill á starfsemina og verði fyrirtækinu dragbítur. Það er sannarlega rétt. Ríkiseign á fyrirtækjum er hamlandi fyrir reksturinn. Um það er almenn sátt í hinum vestræna heimi og þess vegna er verið að draga ríkið út úr atvinnurekstri víða um heim. En það eru óneitanlega tíðindi að slíkar yfirlýsingar berist þjóðinni úr munni formanns Vinstri Grænna. Kannski að einkavæðingunnoi hafi nú bæst óvæntur liðsauki.
