Vextirnir þurfa að lækka hraðar og meira
Eftir langt tímabil mikils aðhalds í peningamálum, lækka nú vextirnir stöðugt. Það er eðlilegt. Í efnahagslífinu ríkir mikið og gott jafnvægi. Sú spenna sem ríkti og margir höfðu áhyggjur af, er horfin. Viðskiptahallinn sem var helsta vandamálið í efnahagslífinu er að fjara út. Verðlagið er stöðugt og við erum nú þegar búin að ná þeim verðbólgumarkmiðum, sem við höfðum sett okkur að ná á næsta ári. Öll merki sem við sjáum á lofti í efnahagslífinu segja okkur því hið sama. Vextirnir eiga að lækka áfram, meira og hraðar.
Vel er skiljanlegt að Seðlabankinn vilji sýna varkárni. Seðlabankar eru í eðli sínu varkárar og íhaldssamar stofnanir þegar kemur að því að slaka út peningamálastjórnuninni. Nú er hins vegar mál að linni. Ráðleggingin til bankans er því afskaplega skýr: Það er ekki nóg að lina á vöxtunum, eins og gert hefur verið upp á síðkastið. Það er blátt áfram nauðsynlegt og mjög skynsamlegt að taka næsta vaxtalækkunarskref ennþá stærra en gert hefur verið upp á síðkastið.
Viðskiptahallinn hverfur sem dögg fyrir sólu
Ekki er langt síðan að menn höfðu miklar áhyggjur af viðskiptahallanum. Hinn mikli hagvöxtur sem hér var, leiddi til góðra lífskjara og almenningur notaði svigrúmið til mikillar einkaneyslu. Á þeim tíma sturtuðust inn heilu skipsfarmarnir af nýjum og fínum bílum. Og þegar sá skammtur var tæmdur, fóru menn í að kaupa sér tjaldvagna, fellihýsi og annað góss, sem í daglegu tali fólks var nefnt skuldahalar, vegna þess að flest var þetta fjármagnað með lánum.
Á sama tíma ríkti mikil bjartsýni á hinum nýja fjármagnsmarkaði og bernskubrekin sem menn frömdu á þeim árum á þessu sviði voru óteljandi og stórfurðuleg núna þegar við horfum til baka. Þar var greinilega kynnt undir óraunhæfar væntingar, sem fólk glaptist af því miður.
Fjárfestingar fyrirtækja voru líka miklar. Einkum á höfuðborgarsvæðinu. Verslanahallirnar risu upp í bland við skrifstofuhúsin og íbúðahverfin. Maður horfði á í forundran. Fyrir vikið hrannaðist upp viðskiptahalli. Ýmsir urðu til þess að spá mikilum hremmingum framundan í efnahagslífinu, harðri lendingu og vondum afdrifum fólks og fyrirtækja í landinu.
Ekkert af þessu rættist sem betur fer. Síðustu mánuðir og rúmlega það hafa verið tímar skynsamlegrar aðlögunar í þjóðfélaginu. Þökk sé þeim skipulagsbreytingum sem við höfðum gert og tryggði svigrúm markaðsaflanna á gengissviðinu.
Mikill viðskiptahalli er skýrt merki um að gjaldeyririnn sé of ódýr en krónan of dýr. Markaðurinn brást því við. Krónan lækkaði í íslenskum risastökkum en leitaði síðan jafnvægis. Afleiðinguna þekkjum við öll. Útflutningsgreinarnar, - sjávarútvegur, ferðaþjónusta og iðnaður, fengu sannarlega vítamínssprautu. Innflutningur dróst saman. Og afleiðingin? Jú hún varð sú að viðskiptahallinn er að verða að engu. Það er engin smábreyting frá þeim 80 milljörðum sem menn spáðu.
Nú er öldin önnur
Nú er öldin aldeilis önnur og stöðugleiki ríkir í þjóðfélaginu. Það er athyglisvert að hagtölurnar benda til þess að fólk sé fremur að reyna að greiða niður skuldirnar, en að þær séu að aukast. Það var almennur kaupmáttarauki núna og í fyrra upp á ein 5 prósent. Samt dróst einkaneyslan saman. Og hvað þýðir það á mannamáli? Einfaldlega það að fólk er að nýta peningana sína til þess að lækka skuldir, borga af bílalánunum, lækka yfirdrátt og annað þess háttar.
Lækkun vaxta við þessar aðstæður myndi fyrst og fremst létta þessu fólki lífið og auðvelda því að lækka skuldir sínar hraðar. Heimilin höfðu aukið skuldirnar sínar á undangengnum árum. Gylliboðin í bönkunum og fjármálastofnunum hafa náð tilætluðum árangri. Núna er svigrúmið víða horfið. Lækkun vaxta gæti því ekki leitt til útlánasprengju, af því að getan til þess að taka lá er þorrin.
Sama sagan úr atvinnulífinu
Nákvæmlega sömu sögu er að segja af atvinnulífinu. Þar eru fjárfestingar í lágmarki, með fáeinum undantekningum. Veruleg fjárfesting er að eiga sér stað í hótelum víða um land. Risaframkvæmdir má sjá á þeim sviðum og einnig all margar fjárfestingar af smærri toga. Þetta endurspeglar fyrst og fremst vöxt þannn sem hefur verið í atvinnugreininni og trú manna á áframhaldandi aukningu ferðamannastraums. Það eru sannarlega ánægjuleg tíðindi.
Fá önnur dæmi sjást hins vegar um aðrar meiriháttar fjárfestingar í ativnnulífinu, nema erlendis þar sem fyrirtæki í útrás eru að nema land. Verslanahallirnar í Reykjavík eru ekki í þeim rífandi gangi sem forðum og ótrúlega víða má sjá skilti um húsnæði til sölu og leigu; jafnvel þar sem áður var slegist um atvinnuhúsnæðið. Menn eru greinilega því að fara varlega og rifa seglin.
Allt teiknar þetta til sömu áttar. Það þarf enn að lækka vextina og hraða því.
Það vantar peninga
Eftir tímabil mikillar fjárfestingar í bland við háa vexti er ekki óðeðlilegt að upp komi tilvik þar sem vanskila fer að verða vart. Mjög skiptar skoðanir eru um í hvaða átt stefni á því sviði. Þjónustuaðilar kvarta hins vegar mjög undan því að erfitt sé að innheimta. Það sé greinilegur peningaskortur víða hjá almenningi og í atvinnulífinu. Ekki síst hjá minni aðilum.
Þetta er mjög alvarlegt. Minni fyrirtækin geta ekki fjármagnað svoleiðis ástand. Fáist ekki greitt á einum stað, skapast strax lausafjárvandræði á öðrum stað, sem erfitt er að fá fjármagnað í bönkunum. Fyrir vikið rúlla menn áfram á dráttarvöxtum, sem núna eru nálægt 20 prósentum. Almennt vaxtastig í landinu segir því ekki nema litla sögu um stöðu hinna minni fyrirtækja, margra hverra. Þetta er gríðarlega alvarlegt mál, sem ekki er hægt að greiða úr nema veruleg og mjög skjót vaxtalækkun komi til.
Það er enginn vafi að það eru þessar aðstæður sem eru að leiða yfir okkur gjaldþrotin og fjárnámsbeiðnirnar í atvinnulífinu, sem nýverið var sagt frá. Það er mikil óhæfa , en sem meiri slaki í peningamálastjórninni getur átt sinn þátt í að lagfæra.
Vextirnir og fyrirhuguð stóriðja
Og svo er það eitt að lokum. Vonandi förum við að sjá hilla undir fjárfestingu í stóriðju, svo um muni. Norðurál er í startholunum og vill stækka álverið á Grundartanga. Það væri mikið framfaraspor; ekki síst fyrir byggðirnar norðan Hvalfjarðar. Forsenda þessa er hins vegar lón við Norðlingaöldu, sem vonandi fæst leyfi fyrir hið allra fyrsta. Öll rök mæla með því.
Þá eru miklu meiri líkur á að virkjað verði austur við Kárahnjúka og að álver rísi í kjölfarið í Reyðarfirði. Það er mikið nauðsynjamál sem lengi hefur verið unnið að.
Þegar að þessu kemur - sem verður vonandi sem fyrst - munu aðstæður breytast mjög hratt í þjóðfélagi okkar. Þá skiptir máli að óhjákvæmileg aðlögun hefjist við lágt vaxtastig og raungengi sem er viðunandi fyrir útflutningsgreinarnar. Með því verður aðlögunarvandinn léttari og hin jákvæðu áhrif af erlendu fjárfestingunni meiri og betri.
Kýlum á kröftuga vaxtalækkun
Af öllu því sem hér hefur verið ritað er einungis hægt að draga eina ályktun. Vextirnir þurfa ekki einasta að halda áfram að lækka. Heldur. Vextirnir þurfa að að lækka ennþá hraðar en þeir hafa gert, í stærri stökkum og verða verulega lægri.
Verðbólgan sem var um 9,5% um áramótin er orðin jafn lítil og menn höfðu ætlað að hún gæti orðið á næsta ári. Við erum þess vegna búin að ná verðbólgumarkmiðunum okkar ennþá fyrr en við höfðum stefnt að. Árangurinn er þess vegna meiri og betri en menn höfðu stefnt að eða þorað að vona.
Við aðstæður þar sem verðlag er svona stöðugt, viðskiptahallinn að mestu horfinn og engar líkur á neyslusprengingu er ekkert annað að gera fyrir Seðlabankann en að kýla á kröftuga vaxtalækkun. Það er því rétt að ítreka þau ráð til bankans enn einu sinni. - Drífið í þessu!
