Pistlar
Höfuðskáld kvatt - Sjávarútvegssýningin og landsbyggðin
Höfuðskáld okkar Vestfirðinga á síðustu árum, Guðmundur Ingi Kristjánsson á Kirkjubóli í Önundafirði hefur nú kvatt. Enginn er vafi á því að hann var Skáldið - með stórum staf og greini - í hugum okkar Vestfirðinga á síðustu árum. Það er síst of djúpt í árinni tekið þegar fullyrt er að þar sem honum best tekst til, kveður hann til jafns við það sem best er ort á íslenska tungu. Ljóðræn hugsun, vel ortar hendingar og einstakur hæfileiki til þess að meitla hversdagslega hluti í búning góðs skáldskapar er meðal þess sem einkenndi skáldið okkar.
Reynslan hefur kennt mér að fátt er jafn notadrjúgt, til þess að heyja sér frumlega hugsun og að fletta upp í skáldskaparmálum Guðmundar Inga. Gildir þar einu hvert tilefnið er. Gleði eða sorg, tímamót eða bara hversdagslegt atvik. Hugsunin í ljóðum hans sem í fyrstu sýnist einföld fær dýpri merkingu við frekari lestur og íhugun.
Guðmundur unni byggðinni sinni og hefur markað henni óafmáanleg spor með skáldskap sínum. Hann hafði líka lag á að varpa ljósi á flókna hluti með skáldskap sínum og gera þá skiljanlega. Í einu kunnasta kvæði sínu, sem oft er sungið, kvæðinu um hana Selju litlu, dregur hann einmitt upp myndina af fólksstraumnum úr dreifbýlinu í þéttbýlið, með tregabundnum hætti og kemur orðum að því í stuttu máli, sem við hin höfum reynt að bögglast með í mörgum orðum. - Þreyjulaus er þráin eins og bára / þungabrim er léttur súgur fyrst. /Því fór líka Selja sextán ára / suðurleið í höfuðborgarvist. - Um þetta þarf ekki að hafa frekari orð. Við finnum hvernig myndin af búferlaflutningnum verður skýr. Hefst sem lítill súgur, en verður sem þungabrim. Það eru einvörðungu skáld sem hafa á valdi sínu að lýsa flóknum og sárum þjóðfélagsbreytingum með svo einföldum, en umfram allt skýrum hætti.
Slíkur maður hefur gefið okkur Vestfirðingum aukið gildi sem við erum þakklát fyrir. Aðstandendum Guðmundar Inga sendi ég mínar samúaðrkveðjur.
Sjávarútvegssýningin og landsbyggðin
Enginn vafi er á því að Sjávarútvegssýningin í Kópavogi, sem nú er ný lokið, var afar vel heppnuð. Hún er sýningargluggi inn í það sem er að gerast, vettvangur manna í greininni til þess að hittast og til hennar verða örugglega rakin mikil og verðmæt viðskipti á komandi vikum og mánuðum. Gaman er til þess að vita að hún hafi svo rækilega fest sig í sessi.
Það var sagt fyrr meir, að á svona sýningar færu Íslendingar til þess að kaupa, en Danir til þess að selja! Hafi verið einhver sannleiksvottur í þessu, þá er óhætt að slá því föstu, að nú hafi það breyst. Íslenskir framleiðendur að vélum, tækjum og hlutum til sjávarútvegs voru mjög áberandi á sýningunni Það sem þeir höfðu fram að færa stóðst að minnsta kosti samjöfnuð - en í fleiri tilvikum - sló út það besta sem útlendingar höfðu fram að færa á sams konar sviðum. Sú uppbygging sem orðið hefur í iðnaði hér á landi sem tengist sjávarútvegi, er ævintýraleg og útflutningsverðmæti þessara fyrirtækja nemur milljörðum króna árlega.
Það hefði þurft að láta segja sér það þrim sinnum að íslensk fyrirtæki á þessu sviði ættu eftir að kaupa upp fyrirtæki á sama sviði erlendis eða setja slík fyrirtæki á laggirnar í útlöndum. Það er þó raunin og má nefna um það fjölmörg dæmi. Þetta er til marrks um þá gríðarlegu útrás sem hefur orðið.
Tvö athyglisverð dæmi frá Vestfjörðum
Það er mjög athyglisvert að í hópi þeirra fyrirtækja sem mesta athygl vöktu á sýningunni í Kópavogi, voru fyrirtæki af landsbyggðinni. Það sýnir og sannar enn að slík iðnaðaruppbygging, sem stundum er kölluð þekkingariðnaður, getur ekki síst dafnað utan höfuðborgarsvæðisins. Í rauninni er ýmislegt sem segir okkur að á landsbyggðinni geti umhverfið verið betra til slíkrar starfsemi. Nálægðin við sjávarútveginn í öllum sínum fjölbreytileika og skynjunin á hinar raunverulegu þarfir skapar mönnum tilefni til lausna sem greinin þarf í rauninni á að halda.
Á Vestfjörðum þekkjum við vel dæmi um slík fyrirtæki, sem einmitt spretta upp vegna nálægðarinnar við sjávarútveginn. Í þeim efnum bera að sjálfsögðu hæst Póls á Ísafirði og 3 X stál.
Póls hefur fyrir löngu skapað sér sess fyrir vogir sínar og náði strax forskoti við að nýta tölvutæknina til þess að leysa vanda sem áður hafði verið óleysanlegur, eða að minnsta kosti ill framkvæmanlegur. Sjálfur man ég vel þegar þeir kynntu fyrstu skipavogina og fengu að reyna hana um borð í Sólrúnu ÍS 1, skipi sem ég var þá útgerðarstjóri fyrir. Þar var á ferðinni dæmigerð lausn, sem breyttir útgerðarhættir kölluðu á og þeir Póls menn skynjuðu vegna nálægðar sinnar við útgerðina á þeim tíma. Þessi vog hefur nú leyst af hendi gömlu lóðavogirnar, sem í fyrstu var reynt að notast við um borð í vinnsluskipunum. Í rauninni var þessi skipavog ekkert minna en hrein bylting. Póls vogin er nú seld út um allan heim. Ekki bara til sjávarútvegsfyrirtækja, heldur ekki sem lausn fyrir matvælavinnslur af margvíslegum toga vítt og breitt um heiminn.
Ég átti þess einnig kost að fylgjast með þremur góðum kunningnjum mínum sem hófu starfsemi sína í litlu húsnæði niður í Slipp á Ísafirði og kölluðu fyrirtæki sitt 3 X Stál. Saga þeirra er ævintýri líkust og stöðugt hafa þeir sett fram nýjungar. Í fyrstu var markaðssvæði þeirra heimamarkaðurinn, en fyrir löngu er matvælaiðnaður - ekki bara sjávarútvegurinn - orðinn markaðssvæði þeirra. Gaman er að upplifa hvernig þeir hafa aukið stöðugt áherslu á vöruþróunina og fjárfest í henni. Þetta skilar sér í nýjum lausnum í karameðhöndlun, snyrtilínum og öðrum nýjungum sem fyrirtæki í matvælaiðnaði úti um allan heim eru að nýta sér. Hér fyrr meir þurftum við Íslendingar að kalla til erlenda sérfræðinga til þess að vinna lausnir á sviði rækjuframleiðslu. Nú hefur þetta snúist við. Þeir hjá 3 X fara utan til þess að búa til lausnir á þessu sviði, eins og dæmin sanna, svo sem í Kanada. Það er því óhætt að segja að nú er af sem áður var og það í besta skilningi þessa orðatiltækis.
Skaginn og þýðing fyrir landsbyggðina
Þriðja fyrirtækið sem nefna má í þessari frásögn er Skaginn á Akranesi. N'yjungar þess fyrirtækis á sýningunni, formfrysting flaka og beinatínslan, vöktu mikla og verðskuldaða athygli. Enginn vafi er á því að þessar nýjungar geta haft í för með sér gjörbyltingu á stöðu fiskvinnslunnar. Athyglisvert er að árangurinn byggist fyrst og fremst á því að nýta hráefnið betur og gera það verðmætara. Þannig er verið að stíga skref til þess að verðmætisaukning geti orðiði í sjávarútvegi án þess að afli aukist. Jafnframt má telja líklegt að þessi nýja tækni geti gert mönnum kleyft að afla aukins hráefnis af heimsmarkaði. Þýðing verkefnisins fyrir þjóðarbúið er því ótvíræð og sérstaklega fyrir landvinnsluna. Þar með nýtur landsbyggðin ávinningsins umfram allt, því að fiskvinnslan er atvinnugrein landsbyggðarinnar.
Þessi þrjú fyrirtæki sem hér hafa verið tekin sem dæmi um glæsilega uppbyggingu iðnaðar á landsbyggðinni, eiga sitthvað sameiginlegt. Þau eru drifin áfram af öflugum frumkvöðlum, eiga rætur sínar í samfélagi sjávarútvegsins og starfa utan höfuðborgarsvæðisins. Þau eru þess vegna mikilvægir atvinnuveitendur á sínum svæðum um leið og þau eru að vinna að þýðingarmiklum úrlausnum fyrir fiskvinnsluna í landinu.
Í þessu felst framtíðin
Sá sem hér ritar línur á blað var formaður nefndar um framtíðarmöguleika í fiskvinnslu. Við lögðum fram margar hugmyndir og tillögur. Meðal þeirra tillagna var að vinna skipulega að nýtingu aukaafurða í sjávarútvegi. Sjávarútvegsráðherra skipaði þegar starfshóp til þess að fylgja þessu verkefni eftir og er það nú að komast á rekspöl. Sú starfsemi sem þessi fyrirtæki, sem hér hafa verið nefnd og fleiri vitanlega vinna að, falla einmitt að þessari hugsun.
Við vitum að víða hefur náðst góður árangur við nýtingu aukaafurða þegar. Það er þó alveg ljóst að enn er hægt að gera betur. Tækniþekking nútímans, sem er nýtt í nánu samstarfi við sjávarútveginn í anda þess sem verið er að gera, skapar fjölmarga nýja möguleika sem við þurfum að nýta okkur í hvívetna. Þannig verður til aukin arðsemi í fiskvinnslu, ný og fjölbreyttari störf og efling atvinnulífs á landsbyggðinni.
