Önnur sjónarmið
Hvar liggja almannahagsmunir?
Í Silfri Egils, sunnudaginn 11. desember, var rætt um samþjöppun á matvörumarkaði við Jón Baldvin Hannibalsson. Hann lýsti þar mikilvægi frjáls markaðar í nútímasamfélagi og hlutverki eftirlitsstofnana til að tryggja að aðilar misbeiti ekki aðstöðu sinni á markaði.
Það þurfti kratahöfðingjann að vestan, sem hefur grundvallaratriðin enn á hreinu, til að vekja máls á þessu frá hendi Samfylkingarinnar. Þögn hennar í samkeppnismálum hefur verið æpandi síðustu misserin, ekki síst eftir að hún tók rangan pól í hæðina í fjölmiðlafrumvarpinu og kastaði fyrir róða trúverðugleika sínum í samkeppnismálum. Þingmenn Samfylkingar hafa nú flestir áttað sig á axarsköftum sínum í kringum það mál, sbr. ummæli Össurar á heimasíðu sinni nýverið í þá veru. Samt sem áður hafa þau ekki náð vopnum sínum í umræðu um samkeppnismál og má spyrja hverju það sætir.
Á síðasta kjörtímabili hafði Samfylkingin iðulega frumkvæði í umræðu um samkeppnismál, en nú ríkir þögnin ein. Ég bendi t.d. á þingsályktunartillögu Rannveigar Guðmundsdóttur og fleiri þingmanna Samfylkingar á 128. löggjafarþingi (október 2002) um athugun á orsökum fyrir háu matvælaverði á Íslandi samanborið við önnur Norðurlönd og ríki Evrópusambandsins. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni kemur m.a. fram að frá árinu 2000 hækkaði matvöruverð á Íslandi langt umfram önnur Evrópuríki. Nýjar niðurstöður byggðar á samræmdri vísitölu neysluverðs milli Norðurlanda og fjögurra annarra Evrópuríkja benda til þess að þessi þróun hafi haldið áfram og að matvöruverð á Íslandi hafi á undanförnum árum hækkað langt umfram nágrannaríki okkar. Hverju sætir það? Í því ljósi er það athyglisvert að matvælaverð hefur einnig hækkað í Hollandi umfram önnur lönd, en þar er svipuð staða og hér á landi, þ.e. stærsta matvörukeðjan hefur yfir 50% markaðshlutdeild, en slíkt á sér ekki hliðstæðu í öðrum löndum.
Stórfelldar breytingar hafa orðið á íslenskum matvælamarkaði á síðustu árum. Á árinu 1995 voru ellefu stærri verslanir og verslunarkeðjur starfandi hér á landi. Þrjár stærstu voru Hagkaup með 24% af matvörumarkaðnum, Bónus með 11% og Nóatúnsverslanir með 10% markaðshlutdeild. Samanlagt höfðu þær 45% markaðshlutdeild. Sjálfstæðar verslanir réðu yfir 15% af markaðnum. Eftir 1998 sameinuðust nokkrar verslanir undir merkjum Baugs (síðar Hagar) og á svipuðum tíma sameinuðust nokkrar verslanir undir merkjum Kaupás (1999) og Samkaupa (2001). Þessi samþjöppun á markaði leiddi til þess að á árinu 2003 voru fjórar stórar verslanir eða matvörukeðjur starfandi hér á landi, Hagar (Baugur) með 51%, Kaupás með 22%, Samkaup með 16% og Fjarðarkaup með 4%. Sjálfstæðum verslunum hafði á tímabilinu fækkað verulega og eru 7% af markaðnum. Hlutdeild þriggja stærstu keðjanna hefur aukist úr 45% í 89% eða um helming. Ekki hefur komið fram hver staðan er nú í lok árs 2005.
Vert er að vekja athygli á að hækkað matvöruverð á Íslandi umfram önnur Evrópuríki fer saman við samþjöppun á matvælamarkaði. Það hlýtur að vekja spurningar um hvort samhengi sé þar á milli eða hvort um tilviljun að ræða? Spyr sá sem ekki veit.
Hagfræðin segir okkur að fákeppni á markaði stríði gegn hagsmunum almennings. Allar rannsóknir benda til þess að yfirburðir eins eða fleiri aðila á markaði leiði til óheilbrigðra verslunarhátta, minna vöruvals, undirboða og hærra verðs á vöru til almennings þegar til lengri tíma er litið. Þess vegna eru sett samkeppnislög og eftirlitsstofnanir til að ganga eftir að fyrirtæki virði lög og reglur um viðskipti á markaði.
Sams konar umræða um markaðsráðandi stöðu fyrirtækja á matvælamarkaði fer fram í Bretlandi þessa dagana og varð í raun tilefni þess að málið var tekið upp á Alþingi í síðustu viku að mínu frumkvæði.
Þar hefur stærsta matvörukeðja Bretlands, TESCO, jafnt og þétt aukið hlutdeild sína á matvælamarkaði á undanförnum misserum og er hún nú 30,2% og hefur vaxið um 2% milli ára. Jafnframt hafa stjórnendur fyrirtækisins lýst því yfir að stefnt er að enn meiri landvinningum.
Þær þrjár keðjur sem koma í kjölfar TESCO hafa markaðshlutdeild á bilinu 11.5-16,6%, en samanlögð markaðshlutdeild fjögurra stærstu keðjanna er um 74%.
Aukin sókn stóru verslunarkeðjanna á matvælamarkaði hefur leitt til þess að um 20% sjálfstæðra matvælaverslana í Bretlandi hafa lagt upp laupana á síðustu 4 árum, sem samsvarar um 50 verslunum í viku hverri.
Umræðan í Bretlandi er á þann veg að staða TESCO á matvörumarkaði sé á góðri leið að leiða til tæknilegrar einokunar og miða þeir þar við 25% markaðshlutdeild eins fyrirtækis á markaðssvæði, sem stríði gegn hagsmunum neytenda.
Nefnd þingmanna á breska þinginu er nú að vinna að úttekt á stöðu matvælamarkaðarins. Kallað er á opinbera stefnumótun um hvernig eigi að taka á breyttum aðstæðum á matvælamarkaði og hvernig beita megi samkeppnisreglum til að spyrna gegn þessari þróun t.d. með kröfu um að keðjur selji hluta verslana og þeim bönnuð kaup á verslunum til að auka hlutdeild sína enn frekar.
Viðskiptaráðherra svaraði fyrirspurn minni á Alþingi í síðustu viku á þann veg að þar sem Samkeppniseftirlitið væri sjálfstæð stofnun myndi hún ekki sem ráðherra beita sér í málinu. Ég tel hins vegar vera fulla ástæðu til að skoða stöðu matvælamarkaðarins hér á landi með tilliti til þeirrar samþjöppunar sem hefur átt sér stað á markaðnum á síðustu árum og verðþróunar matvæla í samanburði við önnur lönd. Undan þeirri umræðu á enginn stjórnmálamaður að geta vikist. Með því er ég jafnframt að taka undir áskorun heiðursmannanna Jónasar H. Haralz og Jóhanns J. Ólafssonar til stjórnvalda, samtaka atvinnulífsins og fjölmiðla að skoða þessi mál til hlítar, í nafni almannahagsmuna, en þeir rituðu nýverið grein í Morgunblaðinu um íslenskt viðskiptalíf. Um leið tek ég einnig undir málflutning kratahöfðingjans sem kominn er aftur heim, róttækur sem aldrei fyrr!
Ásta Möller, alþingismaður
