Tækifæri og árangur í fiskvinnslunni
Það hefur verið aðdáunarvert að fylgjast með þeim mikla árangri sem íslensk fiskvinnsla hefur náð á undanförnum árum. Með aukinni tækni, þekkingu og hugkvæmni hefur fiskvinnslan, eins og sjávarútvegurinn í heild, aukið verðmætasköpun og í raun tekist að skapa hlutfallslega stöðugt meiri verðmæti úr takmarkaðri auðlind. Við vitum að nýting hráefnisins hefur batnað og fiskhlutar sem forðum fóru forgörðum eða voru nýttir til tiltölulega lítillar verðmætasköpunar, skila nú góðum tekjum og hafa í rauninni orðið hrein viðbót við framleiðslumagnið og verðmætið sem frá greininni hafa komið.
Sú tækni sem fiskvinnslan hefur tileinkað sér, hefur gefið færi á að vinna fiskinn meira en áður. Nýting hráefnisins hefur sömuleiðis orðið æ meiri. Nýtingartölur sem þóttu viðunandi fyrir aðeins fáeinum árum, svo ekki sé mælt í áratugum, væru í dag taldar gjörsamlega óviðunandi. Þetta sýnir árangurinn í hnotskurn.
Margt spilar þarna inn í. Bætt hráefnismeðhöndlun, sjálfvirk tækni, sem hefur orðið til í íslenskum fyrirtækjum og auking þekking starfsfólks og stjórenda ræður þarna vitaskuld mestu.
Tækni nútímans gerir það líka kleyft að vinna með allt öðrum hætti úr hráefninu. Tölvustýrðar vélar skera fiskflökin niður í bita með hárnákvæmum hætti sem opnar nýja möguleika á mörkuðum erlendis. Bætt aflameðhöndlun, markaðsleg þekking, flutningatækni og skipulag, í bland við samgöngubyltinguna, opnar fiskvinnsluhúsum leið til að selja fersk flök á háu verði í markaðslöndum okkar.
Hljóðláta byltingin
Þessar breytingar má kannski nefna hljóðláta byltingu. Vegna þess að oft rekst maður á umfjöllun um fiskvinnslu – og raunar sjávarútvegsmálin í heild – sem ekki taka tillit til þessarar miklu og jákvæðu framþróunar.
Afar mikilvægt er hins vegar að stuðla að áframhaldandi þróun í sömu átt. Það hafa stjórnvöld viljað gera. Og þó að lykillinn að framþróuninni í sjávarútveginum almennt, sé fólgin í þeim mannauði sem þar er til staðar, hafa stjórnvöld engu að síður miklu hlutverki að gegna.
Tvennt skal hér nefnt, sem til tíðinda má telja í þessum efnum, þó upptalningin gæti orðið mun lengri.
Á fjórða milljarð leystur úr læðingi
Í fyrsta lagi AVS sjóðurinn. Hann hefur vaxið og dafnað frá stofnun 2003 og úthlutunarfé aukist ár hvert. Fyrsta árið voru 74 milljónir króna til skiptanna en nú hefur sjóðurinn úr liðlega 354 milljónum krónum að spila, sem er rétt um hundrað milljónum meira en í fyrra. Verja á að minnsta kosti 25 milljónum til kynbóta í þorskeldi, amk. 10 milljónum í sérstakt markaðsátak vegna bleikju og rúmum 19 milljónum í eldi sjávardýra.
Samtals hefur AVS-sjóðurinn úthlutað tæpum 1.250 m.kr. á sex árum. Þegar við bætist upphæðin sem gert er ráð fyrir að sjóðurinn hafi úr að spila á næsta ári, sem er sú sama og í ár, eru þetta 1.600 milljónir króna. Þar sem styrkþegar verða að leggja a.m.k. annað eins af mörkum sjálfir þýðir þetta að vel á fjórða milljarð króna hafa verið leystir úr læðingi til nýsköpunar í sjávarútvegi fyrir tilstilli AVS.
Aðalatriðið er þó það að starfsemi sjóðsins hefur stuðlað að mikilli framþróun; framförum sem hafa hafa dugað greininni vel og hafa skipt ómetanlegu máli fyrir þjóðarbúið í heild.
Bætt hráefnisaðgengi fiskvinnslunnar
Nú um síðustu mánaðarmót tóku síðan gildi ný lög sem eiga að stuðla að því að fiskvinnslan fái betri aðgang að hráefni sem áður hafði farið óunnið á markaði erlendis. Hér er um að ræða niðurstöðu, sem byggir á afrakstri nefndarstarfs sem ég hafði forgöngu um sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra.
Með lögunum er gert ráð fyrir því að þeir sem hyggjast flytja afla sinn óunninn á erlenda markaði, skuli senda Fiskistofu upplýsingar um aflann eigi síðar en 24 klukkustundum áður en hann fer um borð í flutningsfar eða skip fer af miðum, sigli fiskiskip með eigin afla. Útgerð skal einnig upplýsa hvaða lágmarksverðs er krafist fyrir afla. Upplýsingar þessar skulu birtar á opnum uppboðsvef uppboðsmarkaðar fyrir sjávarafla þar sem aflinn skal boðinn upp.
Með þessu er opnaður nýr möguleiki fyrir íslenska fiskvinnslu – möguleiki sem ekki var til staðar áður – til þess að bjóða í aflann. Þetta er því mikil breyting frá því sem áður gilti.
Því miður eru markaðsaðstæður núna á margan hátt slæmar til þess að hefja þessa nýbreytni. Endaleg reynsla af henni fæst því ekki fyrr en frekar líður á þetta vor. Fyrstu skrefin benda hins vegar til þess að hagsmunaaðilar, sjómenn, útvegsmenn, fiskverkendur og fiskmarkaðir taki henni vel og því er ástæða til að binda miklar og góðar vonir við árangurinn.
Þetta getur skipt máli og ætti að stuðla að auknum tækifærum til fiskvinnslu hér á landi. Af því mun ekki veita í því árferði sem við búum því miður við um þessar mundir hér á landi.
