Ráðstefna Heimssýnar um sjávarútveginn og ESB
Góðir fundarmenn
Um það leyti sem við Ragnar Arnalds og fleira gott fólk sem sat í Evrópunefnd forsætisráðherra á sinni tíð undir forystu Björns Bjarnasonar dóms og kirkjumálaráðherra vorum að hefja verkefni okkar um mitt ár 2004, flögraði það að okkur að fá á einum stað yfirlit yfir það helsta sem skrifað hefði verið um Evrópumál, stöðu Íslands í Evrópu og skylda hluti. Hinn samviskusami starfsmaður nefndarinnar Hreinn Hrafnkelsson tók svo óðara til við þetta verk og birti okkur síðan von bráðar lista sinn. Þegar upp var staðið gátum við talið um 60 skýrslur og bækur, sem snertu viðfangsefni okkar. Hvorki meira né minna. Þarna er þó ekki um að ræða tæmandi lista, né lista þar sem teknar eru með blaðagreinar og slík minni háttar ritverk. Þetta segir okkur nokkra sögu um þá gríðarlega vinnu sem lögð hefur verið í Evrópupælingar á síðustu árum.
Þeir sem síðan segja að einhver þöggun hafi verið í gangi um Evrópumál vaða því í nokkurri villu og svíma. Umræður, rannsóknir, skýrslur og álitsgerðir um þessi mikilvægu mál nægja til þess fylla upp í loftrými lofts og gólfs í flestum venjulegum híbýlum.
Þrátt fyrir þetta erum við í sjálfu sér ekki nær neinni niðurstöðu. Umræðan er stríð og ærin. Gögn liggja fyrir í miklum mæli. En almenningur kvartar undan því að kostir liggi ekki skýrt fyrir. Kannski vegna þess mikla umfangs efnis um Evrópumál og ég vakti athygli á, veigrar fólk sér við að leggja til atlögu við þessa umræðu. Það er því nauðsynlegt að skýra hana og gera álitamálin gleggri.
Sjálfur hef ég verið þeirrar skoðunar að sitja við orðinn hlut. Láta ekki reyna frekar á þá kosti sem okkur væru búnir innan veggja ESB. Þetta hefur verið niðurstaða mín að vel yfirlögðu ráði. Mitt blákalda hagsmunamat hefur ofureinfaldlega verið; að okkur myndi vegna betur utan en innan ESB. Í ljósi þess mikla endurmats sem við erum hins vegar að fara í gegnum núna, með falli krónunnar og vegna falls fjármálakerfis okkar tel ég óhjákvæmilegt að nálgast þessi mál með nokkuð breyttum hætti.
Það er alveg rétt sem Þorsteinn Már Baldvinsson útgerðarmaður sagði á fundi Auðlindanefndar Evrópunefndar Sjálfstæðisflokksins í síðustu viku. Við getum ekki dvalið endalaust við þessa spurningu. Kjarni málsins er sá að henni þarf að svara. Ekki bara í hugum okkar sem höfum ákveðnar skoðanir á málinu. Það er alveg ljóst að almenningur unir ekki öðru en að fá aðkomu að svarinu. Það eru síðan hagsmunir okkar allra að við rífum okkur út úr þeirri sjálfheldu sem við erum stödd í með þessa umræðu. Við þurfum nú að vanda okkur við að stilla okkur upp og gera okkur grein fyrir í hvers konar veruleika við viljum lifa og hrærast. Sumir kalla þetta samningsmarkmið og það er örugglega ekki verra hugtak en hvað annað.
Þess vegna þarf að fara fram uppgjör. Og þess vegna vil ég ekki lengur útiloka að við látum á það reyna hver árangur okkar yrði í samningum við ESB . Það er hins vegar ljóst að samningsmarkmiðin yrðum við setja fram út frá hagmunum okkar. Og það er ennfremur ljóst að þau yrðu háleitari en reynst hefur niðurstaðan í samningum annarra þjóða bæði til að mynda í sjávarútvegi og landbúnaði. Í ljósi yfirlýsinga formanna stjórnmálaflokkanna um óskorað forræði á fiskveiðiauðlindum er líka ljóst að slíkt yrði einsýnt í okkar tilviki. Enda tel ég að samningar við aðrar þjóðir sem fælu í sér svo rækilegt valdaframsal sem felst í sameiginlegu sjávarútvegsstefnunni yrðu aldrei nokkurn tíma samþykktir hér á landi; hvorki á Alþingi né í þjóðaratkvæðagreiðslu.
Þegar við ræðum þessi mál hér er athyglinni beint að sjávarúteginum og forræðinu yfir auðlindum okkar í hafinu. Það er eðlilegt. Þetta er okkar mikilvægasta auðlind nú um stundir og í raun tákngervingur sjálfstæðisbaráttu okkar. Ég geri mér grein fyrir að það unga fólk sem nú er vaxa úr grasi og hefur í rauninni mestra hagsmuna að gæta í umræðunni um stöðu okkar í umheiminum, man ekki þá baráttu sem fór fram um landhelgina. Við sem þessa tíma munum, að minnsta kosti að einhverju leyti, vitum hins vegar að þjóðin var einhuga í þessari baráttu. Þetta var í huga okkar barátta sjálfstæðrar og fullvalda þjóðar fyrir því að nýta þau gæði hafsins sem voru okkar. Við, þessi litla þjóð, leiddum síðan umræðuna á alþjóðlegum vettvangi á sviði hafréttar og við nutum síðan þeirrar þróunar sem varð á hafréttarsviðinu í heiminum. Þetta samhengi er þess vegna svo mikilvægt að hafa í huga. Ekki vegna forsögunnar, þó það skipti máli – heldur miklu frekar vegna framtíðarinnar. Til þess að menn skilji betur hvað vakir fyrir okkur sem leggjum svo mikla áherslu á þátt fiskveiðiauðlindarinnar þegar kemur að því að ákveða hvar við viljum taka okkur stöðu í alþjóðlegu samhengi.
Við erum ekki í neinum sérstökum vandræðum með að skilgreina stöðu okkar sem lands og þjóðar í landfræðilegu og pólitísku samhengi. Við erum Evrópumenn, við höfum átt samstarf vestur um haf og tökum okkur sæti án umhugsunar í hópi lýðræðisþjóða Vesturlanda. Þær þjóðir sem hafa farið í gegn um geópólitískt endurmat, svo sem þjóðir gömlu Austur-Evrópu, hafa hins vegar mátt ræða þessi mál með allt öðrum hætti. Í ljósi sögu þeirra var það ekki jafn augljóst. Fyrir þeim sem börðust af hálfu þessara þjóða fyrir aðild að NATO og ESB vakti ekki síst að negla inn stöðu þeirra í samfélagi vestrænna lýðræðisþjóða; stöðu sem allir vissu og vita að við Íslendingar höfum og höfum haft án nokkurs vafa.
Það er af þessum ástæðum sem við höfum rætt svo strítt stöðu okkar í samfélagi þjóðanna, út frá auðlindum okkar í hafinu. Það er þar sem við teljum að álitamálin liggi. Að vísu hafði þessi þáttur málsins legið nokkuð í láginni undanfarin ár, en það er ljóst að athyglin hefur beinst í vaxandi mæli að honum að nýju, nú þegar Evrópuumræðan er orðin svo markviss sem raun ber vitni. Sannleikurinn er nefnilega sá, að við höfum ekki stundað mikla Evrópuumræðu síðustu mánuðina. Þetta hefur verið evruumræða, sem er eins og við blasir, einvörðungu angi þessa mikla máls.
Þegar við ræðum sjávarútveginn og mögulega stöðu okkar innan ESB er eitt algjörlega ljóst. Við getum ekki unað þeirri stöðu sem aðrar þjóðir innan ESB hafa mátt sætta sig við. Sérstaða okkar er algjör. Við erum í fyrsta lagi fiskveiðiþjóð langt umfram það sem þekkist á meðal ESB þjóðanna. Okkar sjávarútvegur er burðarás, en ekki aukabúgrein eins og svo víða er raunin. Við gerum arðsemiskröfur til okkar sjávarútvegs, ólíkt mörgum öðrum þjóðum. Við ætlumst til að okkar sjávarútvegur sé markaðsdrifin atvinnugrein, sem byggist á þekkingu og nútímatækni. Það sem kannski skilur því sjávarútveg okkar og sjávarútveg ESB að hvað mest, er sá himinn og það haf sem er á milli þýðingar hans annars vegar hér og hins vegar þar. Fyrir vikið er „sjávarútvegskúltúrinn“ ef þannig má að orði komast, svo gjörólíkur. Á meðan við nálgumst greinina sem undirstöðu, er hún eins konar hliðarbúgrein víðast annars staðar. Við gerum arðsemiskröfur til okkar sjávarútvegs og viljum jafnvel að hann greiði fyrir meint samkeppnisforskot, vegna aðgangsins að auðlindinni. Slíkt dytti mönnum ekki í hug annars staðar, einsfaldlega vegna þess að sjávarútvegurinn er almennt ekki annnars staðar samkeppnishæfur gagnvart öðru atvinnulífi. Umræður um sjávarútveginn hér eru alvöru umræður, sem skipta máli í þjóðmálaumræðunni, ekki í ESB löndum.
Þetta er því kjarni málsins. Afstaðan til greinarinnar og þær kröfur og væntingar sem við höfum. Þetta er þess vegna eiginlegur kúltúr munur. Í sem skemmstu máli má því að segja að okkar sjávarútvegur sé í rauninni gjörólíkur sjávarútvegi annarra þjóða. Þær leikreglur sem gilda hjá ESB miðast ekki við íslenskan veruleika og geta því ekki verið grundvöllur að okkar fiskveiðistefnu.
Um þetta hefur mér virst að sæmilegasta sátt ríkti. Allir formenn stjórnmálaflokkanna hafa lýst því yfir afdráttarlaust að ekki komi til greina að gefa eftir forræði yfir fiskimiðum okkar. Þær yfirlýsingar þýða í raun það sama og ég hef hér verið að segja. Það er gríðarlega mikilvægt að svo mikil pólitísk samstaða ríki um þetta grundvallarmál og ætti að öðru jöfnu að auðvelda okkur ákvarðanir okkar á næstu mánuðum og misserum, í þessu flókna álitamáli.
Þegar við ræðum okkar sjávarútveg skulum við ekki gleyma því að á milli 70 og 80% af verðmæti fiskafla Íslendinga kemur úr íslenskum stofnum, sem við deilum ekki með öðrum þjóðum. Við ákveðum heildaraflann og við tökum ákvarðanir um hvernig hann er nýttur. Þær ákvarðanir eru teknar með skjótum hætti oft á tíðum, eins og dæmið um loðnukvóta er skýrast um. Þegar fyrir lá um þetta leyti í fyrra að ekki væri næg loðna til staðar til þess að halda áfram loðnuveiðum sem voru hafnar hér við land, þá stöðvaði ég þær án nokkurs hiks. Þetta var ekki ákvörðun sem ég þurfti að bera undir einn né neinn. Alveg eins og nú hefði orðið raunin ef nægjanlegt magn hefði fundist til þess að gefa út loðnukvóta. Ég hefði gefið hann út samstundis og skipin verið farin til veiða jafnskjótt og skip, mannskapur og veiðarfæri hefðu verið klár. Þetta er dæmi um skilvirkni fiskveiðistjórnar sem er í höndum þjóðar en ekki ríkjasambands.
Hingað til hafa ekki verið gefnar svo víðtækar undanþágur frá sjávarútvegsstefnu ESB sem við myndum klárlega fara fram á. Menn geta því örugglega ímyndað sér að sú krafa yrði harðsótt okkur til handa. En það er alveg ljóst að um slíka kröfu er mikil pólitísk samstaða eins og ég hefi rakið.
Innan Evrópusambandsins ríkir mikil deigla um fiskveiðimálin um þessar mundir. Framkvæmdastjóri fiskveiðimála, Joe Borge, fyrrv. utanríkisráðherra Möltu hefur lýst einlægum ásetningi og vilja til að gera umtalsverðar breytingar á fiskveiðistefnunni, sem margar hverjar stefna mjög í rétta átt. Hitt er einnig jafn ljóst að hann hefur sinn drösul að draga. Andstaða ríkjanna innan ESB er augljós gegn ýmsum þessum áformum hans og birtist okkur nú í haust, þegar hingað til lands komu fulltrúar úr sjávarútvegsnefnd ESB. Það var alveg ljóst af þeirra orðum að mikil andstaða er við ýmsar af þeim hugmyndum sem framkvæmdastjórnin hefur reifað, svo sem um breytingar í átt að því sem við þekkjum. Sú endurskoðun sem nú er að hefjast á sjávarútvegsstefnunni er því mikilli óvissu undirorpin og enginn getur í raun sagt hvar hún muni enda.
Góðir fundarmenn.
Sú viðleitni sem við sjáum í átt að því að auka sjálfstjórnarrétt einstakra þjóða og ríkja er til komin vegna þeirra vandræða sem sameiginlega sjávarútvegsstefnan hefur ratað í. Þar hafa verið útfærðar sérlausnir til að mynda af hálfu Breta, til þess að spyrna gegn kvótahoppi. Þær reglur eru augljóslega fjarri því að vera fullnægjandi fyrir þjóðir eins og okkur. Þær reglur byggja á því að eitt eftirfarinna skilyrða sé til staðar:
a) Landa amk. 50% afla í Bretlandi.
b) Helmingur áhafnar sé búsettur á bresku strandsvæði.
c) Verulegur hluti útgjalda útgerðar falli til á bresku strandsvæði.
d) Sýna þarf fram á efnahagsleg tengsl með öðrum hætti, t.d sem samsetningu framangreindra þátta, til hagsbóta fyrir íbúa sem eru háðir fiskveiðum og öðrum tengdum greinum.
Ekki þarf að fara mörgum orðum um þetta. Slík skilyrði myndu ekki tryggja íslenska sjávarútvegshagsmuni. Það sjá allir. Allt annað og meira þyrfti að koma til.
Hinn hlutfallslegi stöðugleiki, sem er grundvallaratriði í sjávarútvegsstefnu ESB myndi að öllum líkindum tryggja að tiltölulega litlar breytingar yrðu fyrsta kastið á þeim hluta okkar sjávarútvegs sem byggði á veiðum úr stofnum sem við ein réðum yfir. Í reglunni felst að veiðiheimildum er úthlutað til aðildarríkjanna með þeim hætti að hverju aðildarríki séu tryggðar hlutfallslega stöðugar veiðar úr hverjum stofni eða fyrir hverjar veiðar miðað við sögulega veiðireynslu þeirra og þarfir svæða sem sérstaklega eru háð fiskveiðum. Öðru máli myndi gegna um deilistofnana, en samningsforræði þeirra yrði í höndum ESB en ekki okkar. Við ættum það svo við þjóðir ESB hver okkar hluti yrði úr heildarpúllíunni. Hitt er líka deginum ljósara að aðrir þættir, svo sem eins og reglur um fjárfestingu erlendra aðila kynni að breyta eignarhaldi og þar með útgerðar- og fiskvinnslumynstri í íslenskum sjávarútvegi. Það vitum við hins vegar ekki með vissu. Tíminn einn gæti leitt það í ljós. Framundir þetta hefur oft komið upp pressa á að auka heimildir til erlendrar fjárfestingar í sjávarútvegi. Þá pressu höfum við staðist. Atvik sem upp komu nú nýverið í kjölfar hruns bankanna, settu þessi mál í annað ljós og finnst mér ekki ólíklegt að það letji menn til dáða í kröfum um erlenda fjárfestingu í sjávarútvegi.
Góðir fundarmenn.
Ég fagna því að við ræðum sjávarútveg og málefni hafsins í tengslum við Evrópuumræðu. Það er brýnt að það sé gert. Þessi þáttur málsins var ráðandi í Evrópuumræðunni hér fyrr meir. Hrun banka og gjaldmiðils setti málið í nýtt ljós, svo skært raunar að það yfirskyggði allt annað; þar með talið spurninguna um stöðu auðlindarinnar. Nú er það að breytast að nýju. Athyglin er að nýju komin á þetta mikilvæga mál.
Það er alveg ljóst að óbreytt fiskveiðistefna ESB gæti orðið okkar sjávarútvegi hreinn banabiti, ef við gengjum undir hana óbreytta. Sú krafa sem stjórnmálaleiðtogar okkar, formenn allra stjórnmálaflokka sem eiga fulltrúa á Alþingi hafa sett fram um full og óskoruð yfirráð yfir auðlindinni, er hins vegar krafa um að taka sjávarútvegsstefnu ESB ekki yfir í veigaamestu atriðunum ef við sæktum um inngöngu í Evrópusambandið. Að því leytinu má segja að við höfum náð saman um tiltekin almenn samningsmarkmið í þessu grundvallarmáli. Það er heilmikið afrek og hlýtur að marka þá vegferð sem við förum á næstunni þegar við stikum framtíðarkúrs þjóðarinnar og mörkum okkur stefnu um hvar við viljum nákvæmlega standa í samfélagi þjóðanna á næstunni.
Einar K. Guðfinnsson
sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra
