Auðvitað pólitísk ákvörðun

15.8.2000

Ekki er langt síðan margir fylltust heilagri vandlætingu yfir því að Guðmundur Bjarnason, þáverandi umhverfisráðherra, sagði staðsetningu ríkisstofnunarinnar Landmælinga Íslands vera pólitíska ákvörðun. Upp risu spekingar sem töldu að pólitísk ákvörðun og fagleg væru sitthvað.
En auðvitað voru þessi viðbrögð fráleit; lýstu í senn skilningsskorti og skammsýni, fordómum og vanþekkingu. Staðsetning ríkisstofnana er í eðli sínu pólitísk ákvörðun. Stundum er kveðið á um þessa ákvörðun í lögum en með lagasetningu frá Alþingi hefur ráðherrum verið falið þetta vald eins og ofur eðlilegt er. Staðsetning ríkisstofnana er því pólitísk ákvörðun. Á grundvelli slíkra pólitískra ákvarðana hefur ríkisstofnunum verið fundinn staður á höfuðborgarsvæðinu.

Umræðulaust á höfuðbor

Ríkisstofnanir eru langflestar á höfuðborgarsvæðinu. Þar hefur fjölgun ríkisstarfsmanna orðið mest. Enginn vafi er á því að þetta hefur ásamt öðru átt hvað mestan þátt í þeirri uppbyggingu sem hefur orðið á höfuðborgarsvæðinu. Sumpart er þessi staðsetning skiljanleg. Styðja má rökum að betur fari á því að sumar ríkisstofnanir séu nærri æðsta stjórnvaldinu. En alls ekki allar. Sjaldnast fara hins vegar fram umræður um staðsetningu nýrra og gamalla ríkisstofnana. Kostir þess og gallar að ríkisstofnanir séu úti á landi hafa því tæplega nokkurn tíma verið ræddir þegar ákvörðun hefur verið tekin um staðarvalið. Um þetta má nefna óendanleg dæmi. Af handahófi skal nefnd til sögunnar hin alþjóðlega flugstjórnarmiðstöð, sem er við Reykjavíkurflugvöll en gæti eðli málsins samkvæmt verið hvar sem er. Beinast hefði ef til vill legið við að slík starfsemi væri við Keflavíkurflugvöll, en staðsetning í Reykjavík hefur enga sérstaka kosti umfram annað og að sumu leyti nema síður sé.

Hin dauða hönd vanans

Hin dauða en mikilvirka hönd vanans hefur vitaskuld ráðið mestu um hvar stofnanir hafa verið settar niður. Sem á færibandi hefur stofnunum verið raðað niður við innanverðan Faxaflóann. Í þeim örfáu tilvikum sem annað hefur verið uppi á teningnum hafa menn kallað slíkt byggðaaðgerðir; en slíkar aðgerðir þykja á sumum bæjum -- svo sem tíðum í leiðurum þessa blaðs -- næsta vafasamar aðgerðir. Engum hefur hins vegar dottið í hug að kenna það við byggðastefnu að ríkisapparötin skuli öll staðsett í höfuðborginni og við hana.

Á valdi stjórnmálamannanna

Sú pólitíska stefna hefur nú verið mótuð að nýja opinbera starfsemi eigi að öðru jöfnu að setja niður á landsbyggðinni. Þessi stefnumörkun var samþykkt með byggðaáætlun án mótatkvæða á Alþingi. Því má segja að við þessa stefnumótun hafi ríkt víðtæk pólitísk samstaða.
Í lifandi þjóðfélagi verður sífellt til ný starfsemi á vegum hins opinbera. Nú liggur fyrir að Alþingi vill að þessi starfsemi verði á landsbyggðinni. Þess er því að vænta að opinberum verkefnum verði komið fyrir í stórauknum mæli á landsbyggðinni, eins og Alþingi hefur mælt fyrir um. Allt annað hlýtur að kalla á sérstakar skýringar þeirra ráðherra sem staðarvalinu ráða. Það er á færi stjórnmálamannanna að ákveða staðsetninguna, enda er hún pólitísk ákvörðun. Valdið er að þessu leyti þjóðkjörinna stjórnmálamanna og engra annarra.
Einar K. Guðfinnsson
þingmaður Sjálfstæðisflokksins á Vestfjörðum