Áfellisdómur, en yfir hverjum? Við hvern er að sakast, spyr Einar K.
spyr Einar K. Guðfinnsson, út af slökum árangri nemenda á sviði raungreina? FJÖLÞJÓÐLEG rannsókn á námsárangri nemenda á raungreinasviði hefur leitt í ljós óviðunandi stöðu íslenskra barna. Réttilega hefur verið kveðið upp úr um að þetta sé áhyggjuefni og áfellisdómur. En áfellisdómur yfir hverjum?
Er þetta áfellisdómur yfir íslenskri fjölskyldustefnu og heimilunum sem fyrst og síðast bera ábyrgð á uppeldi barnanna? Er þetta kannski vitnisburður um skort á heildstæðri fjölskyldustefnu, þar sem þarfir heimila, barna og foreldra eru sett í öndvegi? Er þetta áfellisdómur yfir stjórnvöldum, sem móta skólastefnuna og ákveða fjármagnið til þess að framkvæma hana? Eða er þetta áfellisdómur yfir verkum íslenskra kennara?
Síðan má einnig spyrja hvort markmiðssetningin sé nægilega skýr. Er okkur fyllilega ljóst hvert við viljum stefna? Viljum við auka sérhæfingu í náminu með það fyrir augum að ná betri árangri á afmörkuðum sviðum, eða viljum við auka breidd menntunarinnar? Þarna verður að fara fram val, svo mikið er víst.
Undan þessum spurningum verður ekki vikist. Sérstök ástæða er til þess að kalla kennara til þessarar umræðu. Sú vitneskja og reynsla sem þeir hafa til að bera á þessum sviðum býr ekki hjá neinum öðrum. Framlag þeirra til umræðunnar verður því ómetanlegt.
Hitt er rétt að árétta að umrædd könnun snýr ekki að skólastarfinu í heild, heldur eingöngu að afmörkuðum þætti þess, raungreinunum, sem hér er notað sem samheiti fyrir stærðfræði, eðlisfræði, efnafræði og líffræði. Þessi könnun segir ekkert um stöðu okkar á öðrum sviðum.
Evrópskir nemendur athyglisverð niðurstaða
Margt er það sem athygli vekur við umrædda könnun. Í fyrsta lagi má nefna tiltölulega slakan árangur evópskra nemenda. Í hugum margra hefur það væntanlega verið sjálfgefið að skólar í Evrópu sköruðu fram úr sambærilegum stofnunum í öðrum heimshlutum, jafnt í raungreinum sem á öðrum sviðum. Niðurstaða könnunarinnar bendir til þess að svo sé ekki, nema síður sé. Það eru skólar í Singapore, Suður-Kóreu, Japan og Hong Kong sem skera sig úr samkvæmt könnuninni. Skólar í velsældarríkjum vesturhluta Evrópu koma töluvert langt á eftir. Þá er athyglisvert að nemendur frá austurhluta Evrópu standa sig að jafnaði mun betur á þessum sviðum en jafnaldrar þeirra annars staðar í Evrópu.
Norðurlöndin koma illa út
Við Íslendingar höfum jafnan sótt fyrirmyndir okkar til Norðurlandanna. Ekki síst í skólamálum. Þess vegna er það sérstaklega athyglisvert að árangur norrænna skóla er fjarri því að vera góður. Þannig standa nemendur á Norðurlöndunum á ýmsum sviðum að baki nemendum frá Ísrael, Tælandi og Búlgaríu, svo dæmi séu tekin. Þeir dómar sem felldir hafa verið um árangur íslenskra nemenda í hinni fjölþjóðlegu könnun, eiga því í mörgum tilvikum við um jafnaldra þeirra á Norðurlöndunum.
Upp á síðkastið hefur mjög verið vitnað til samanburðar á skólum í Danmörku og Íslandi. Sá samanburður hefur verið ósanngjarn enda er árangur danskra nemenda álíka og þeirra íslensku, mælt á kvarða fyrrnefndrar könnunar.
Í þessu sambandi vakna óneitanlega spurningar. Getur það verið að við höfum verið að sækja reynslu og fyrirmyndir til landa sem ekki skara fram úr á neinn hátt í skólamálum? Er það ef til vill til marks um þröngan sjóndeildarhring okkar að leita fyrst og fremst til Norðurlandanna um hvernig skipuleggja beri skólastarfið? Árangur Norðurlandanna í hinum fjölþjóðlega samanburði bendir að minnsta kosti til þess að það sé eins og að fara í geitarhús að leita ullar, að sækja þangað eftir fyrirmynd að uppbyggingu raungreinakennslu.
Sérstaða Íslands
Skólakerfi okkar mótast vitaskuld af smæð þjóðfélags okkar og sérstöðu. Málsamfélag er byggist á afar mikilvægri sögulegri geymd og sem telur um 260 þúsund manns hlýtur umfram hin stærri að leggja rækt við varðveislu sérkenna sinna, tungu og menningar. Nýlega er að baki dagur íslenskrar tungu. Við það tækifæri var réttilega bent á mikilvægi þess að varðveita sérstöðu íslenskunnar og bókmennta okkar. Fróðlegt væri að vita hvort þau ríki sem skara nú fram úr á sviði raungreina, svo sem Hong Kong, eða Singapore, verja jafn mikilli orku í skólastarfi til slíkra hluta. Athygli mína vakti það líka við kynni af enskum stúdentum á háskólastigi fyrir nokkrum árum, hversu litla þekkingu þeir höfðu almennt á menningarlegri sögu sinni og þeim bókmenntaarfi, sem birtist okkur til dæmis í verkum Shakespeares. Sérhæfð fagþekking þeirra virtist góð á ýmsum sviðum, en kunnátta þeirra var ekki eins almenn og við mátti búast.
Auknar faglegar kröfur
Einn reyndasti raungreinakennari landsins, Jón Hafsteinn Jónsson, sagði í Morgunblaðinu 26. nóvember sl. að svarið við áhyggjum manna yfir lélegum árangri íslenskra nemenda í raungreinum væri það að auka faglegar kröfur, raða í bekki eftir áhuga og getu og skipa svo málum að það væri nemandinn sjálfur sem bæri ábyrgð á frammistöðu sinni.
Þetta eru mjög skýr sjónarmið, sem boða myndu miklar breytingar frá ríkjandi skólastefnu. Krafa um aukinn metnað hlýtur að spretta af þessari umræðu og alla vega er ljóst að sú áhersla sem lögð hefur verið, meðal annars með blöndun í bekki, skilar ekki þeim árangri sem við getum sætt okkur við, í alþjóðlegum samanburði.
Í raun og sannleik eru skólarnir farnir að bregðast við með þeim ráðum sem eru þeim tiltæk innan gildandi laga, reglna og heimilda. Alþekkt er að nemendum er skipað á brautir, þar sem yfirferðin er mishröð, allt eftir getu og áhuga nemendanna sjálfra. Þannig má segja að í skólastarfinu sjálfu hafi verið lagt af stað áleiðis að því sem flestir telja nauðsynlegt nú í ljósi reynslunnar.
Illa gengur að ráða raungreinakennara
Þegar þessi mál eru rædd er óhjákvæmilegt að vekja athygli á því hversu víða hefur gengið illa að ráða hæfa raungreinakennara til starfa. Við sem höfum unnið að skólamálum á landsbyggðinni vitum að fátt gengur jafn illa víða úti um landið og raunar einnig í Reykjavík og að ráða fólk til raungreinakennslu. Rétt er það sem bent hefur verið á að skilyrðin um uppeldis og kennslunám eru sumum þrándur í götu. En eitt og sér nægir það þó ekki til skýringar. Reynslan sýnir að þegar sæmilega árar í þjóðfélaginu á sérmenntað fólk á sviði raungreina afar auðvelt með að fá vinnu við betur launuð störf víða í þjóðfélaginu. Tölvufyrirtæki, svo dæmi sé tekið, sækjast gjarnan eftir slíku fólki og bjóða allt önnur laun og starfskjör en skólarnir. Fyrir vikið standa skólarnir uppi án starfskrafta á þessu sviði sem síðar leiðir til þess að kennsla í raungreinum situr oft á hakanum.
Spretthlaupari í tjóðurbandi
Skólarnir eiga fá ráð við þessu. Áratugum saman hefur launakerfi ríkisins verið ósveigjanlegt. Niðurnjörvuð launastefna hins opinbera má sín lítt gegn sveigjanleika hins almenna markaðar. Skóli sem vill laða til sín kennara í samkeppni við aðra gengur til þess leiks álíka búinn og spretthlaupari í tjóðurbandi. Um úrslitin í slíku kapphlaupi þarf enginn að spyrja.
Sú alþjóðlega könnun sem hér hefur verið vitnað til er vissulega áfellisdómur. Hún er hins vegar einnig afar þýðingarmikið tæki fyrir okkur til þess að endurbæta skólastarfið í landinu. Í skólum landsins vinna kennarar og aðrir starfsmenn mjög fórnfúst og mikið starf, oft við mjög erfiðar aðstæður. Við þá er því ekki að sakast. Það er á hinn bóginn nauðsynlegt að auka veg og virðingu kennarastarfsins. Síðan ber okkur að hafa í huga að skólastarfið verður ekki bætt með því einu að beina sjónum að skólunum sjálfum. Þar þarf líka að hyggja að hlutverki stjórnvalda og afstöðu heimilanna í landinu.
Höfundur er alþingismaður og fyrrverandi formaður Fræðsluráðs Vestfjarða.
Einar K.
Guðfinnsson
