Er byggðastefnan vonlaus, eða má snúa þróuninni við?
Byggðaþróunin er enda eitt alvarlegasta þjóðfélagsmein okkar, segir Einar K. Guðfinnsson, og því viðfangsefni sem menn komast ekki hjá að nálgast af alvöru.
FORSENDUR til málefnalegrar umræðu um byggðamál hafa batnað mikið upp á síðkastið. Nú vitum við mun meira um ástæður búseturöskunar. Ekki tjóar lengur að keyra byggðumræðuna áfram á frösum, fordómum og upphrópunum, eins og því miður hefur tíðkast alltof mikið í gegn um árin. Fyrir tilstilli stjórnar Byggðastofnunar hefur farið fram gríðarleg vinna að því að skoða betur byggðamálin, meðal annars með fræðlegum hætti. Þekking okkar á þessum málaflokki er þess vegna núna allt önnur og miklu betri. Þegar Morgunblaðið opnar umræðu um byggðamálin í leiðara sl. sunnudag er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir framansögðu. Það er mjög þýðingarmikið að menn ræði byggðamálin út frá þeim staðreyndum sem fyrir liggja. Byggðaþróunin er enda eitt alvarlegasta þjóðfélagsmein okkar og því viðfangsefni sem menn komast ekki hjá að nálgast af alvöru. Í forystugrein Morgunblaðsins segir meðal annars: "Vel má vera að tímabært sé orðið að stjórnvöld endurskoði stefnu sína í byggðamálum og búsetuþróun en það er hins vegar fullkomið álitamál hvort þessari þróun verður yfirleitt snúið við með stjórnvaldsaðgerðum."
Milljarða herkostnaður
Eins og allir vita hefur búsetuþróunin að flestu leyti verið á einn veg síðustu árin. Fólki fjölgar á suðvesturhorninu. Annars staðar horfir víðast hvar verr. Fólksfækkun, eða stöðnun, einkennir ástandið víðast hvar á landsbyggðinni. Nú eru flestir að gera sér grein fyrir hversu alvarlegt þetta er. Mönnum er meðal annars að verða það ljóst, að jafnvel sveitarfélögin sem njóta fólksfjölgunarinnar þurfa að taka á sig gríðarlegan kostnað. Tölur sem forsætisráðherra vitnaði nýverið í á Alþingi gefa til kynna að þessi herkostnaður íbúaþróunarinnar geti numið 6 til 10 milljörðum á ári. Á sama tíma liggja óbættar hjá garði fjárfestingar einstaklinga, sveitarfélaga, ríkis og atvinnulífs, úti um landið, sem nýtast verr en ella. Engum blöðum þarf um það að fletta að þetta er þjóðfélagslega stórháskalegt ástand.
Er hægt að snúa þessu við?
Er hægt eða æskilegt að snúa þessu við? Svarið er að sjálfsögðu já. Það er mikill misskilningur að að hér sé um að ræða óhjákvæmilega þjóðfélagsþróun; eitthvað sem ekkert fær megnað að stöðva. Öðru nær. Það er hægt að sýna fram á að hið opinbera hefur einmitt hvatt til þessarar þróunar. Byggðastefnan hafi með öðrum orðum verið með öfugum formerkjum árum og áratugum saman.
Byggðastefna með öfugum formerkjum
Í samantekt sem unnin var fyrir Byggðastofnun af Haraldi L. Haraldssyni hagfræðingi kemur einmitt fram að ríkisútgjöldin hafa frekar runnið til höfuðborgarsvæðisins, en út á land, gagnstætt því sem menn hafa gjarnan haldið. Þar verða störf ríkisins líka fyrst og fremst til. Í höfuðborginni búa um tæp 40 prósent landsmanna. Af heildarfjölda stöðugilda hjá stofnunum og fyrirtækjum á vegum ríkisins eru hins vegar um 62,5 prósent í Reykjavík. Í skýrslu sinni segir Haraldur orðrétt: "Þegar hlutfall stöðugilda er borið saman við hlutfall af útgjöldum er ljóst að þau útgjöld ríkisins sem skapa mesta eftirspurn falla að miklu leyti til í Reykjavík, þar sem hlutfallslega hærri hlutur þeirra fer til greiðslu launa. Afur á móti fer hærra hlutfall af útgjöldum ríkisins í öðrum kjördæmum til fjárfestinga sem skapa ekki sambærilega eftirspurn eins og þegar um launagreiðslur er að ræða."
Þetta eru athyglisverðar staðreyndir, sem í reynd svara spurningu Morgunblaðsins. Við erum í raun ekki að spyrna gegn búsetuþróuninni. Þvert á móti. Ein ástæða hennar er einmitt það sem vakin er athygli á í samantektinni, sem hér var vitnað til. Ríkisútgjöldin og ráðstöfun þeirra stuðla í reynd að hinni neikvæðu búsetuþróun. Þetta er það sem stundum hefur verið nefnt: Byggðastefna með öfugum formerkjum.
Fólk vill fremur búa á landsbyggðinni
Annað sem ástæða er til þess að vekja athygli á kemur fram í rannsókn, sem unnin var fyrir frumkvæði stjórnar Byggðastofnunar af Stefáni Ólafssyni, prófessor við Háskóla Íslands. Hann vekur athygli á því að í reynd kjósi mun fleiri að flytja út á land en þaðan; svo fremi að aðstæður m.a á atvinnusviði séu skapaðar til þess. Fólki er núna í rauninni stillt upp. Það á ekki völ og er gert, meðal annars með stjórnvaldsaðgerðum, að búa á höfuðborgarsvæðinu. Ekki síst vegna þessa er afar mikilvægt að breyta aðstæðum í okkar þjóðfélagi þannig að fólk eigi í raun völ um búsetu sína. Hér er um sameiginlega hagsmuni allra Íslendinga að ræða. Ekki síður þeirra sem á höfuðborgarsvæðinu búa, en hinna.
Einsdæmi
Byggðaþróunin á Íslandi á sér tæpast nokkurn líkan. Samanburður við nágrannalöndin leiðir í ljós að íbúaþróun eins og við þekkjum hér á landi er einsdæmi. Við getum vissulega mikið lært af þeim þjóðum. Þar er byggðaúrræðum beitt hiklaust, markvisst og varið til þess miklu fé. Mun meira fé en við leggjum til byggðamála. Þar er mönnum ljóst að samþjöppun byggðar er óæskileg. Víða hefur líka tekist vel til í þessum efnum og þangað hljótum við að leita fyrirmynda. Vitaskuld þurfum við að gera ráð fyrir búsetubreytingum. Fólk er nú meira á faraldsfæti en áður. Það verður meira um að fólk búi víðar - en skemur - á hverjum stað. Aukin sókn ungs fólks til náms í útlöndum gerir það opnara fyrir búsetu á landsbyggðinni eða erlendis, til jafns við að setjast að á höfuðborgarsvæðinu. Í þessu felast líka tækifæri fyrir byggðirnar á landsbyggðinni; tækifæri sem við þurfum að nýta okkur með markvissum hætti. Höfundur er alþingismaður, 1. þingmaður Vestfjarða.
