Afnemum vaxtabótakerfið í þágu atvinnuöryggis

5.8.2005

Ef ekki væri vegna mikilla verðhækkana á fasteignum – einkum á höfuðborgarsvæðinu – þá væri engin verðbólga hér á landi. Vísitala neysluverðs hækkaði á síðustu tólf mánuðum um 3,5 prósent. Ef við undanskiljum húsnæðisliðinn úr verðbólgunni er engin verðbólga hér á landi. Þannig er líka hin samræmda verðalgsvísitala í Evrópu. Húsnæðisliðurinn er undanskilinn og því er verðbólga hér á landi, mæld á þennan kvarða, ekki til staðar.

Skiptar skoðanir eru um hvort taka eigi hækkanir á eignaverði með í þennan verðbólgureikning. Til eru þeir sem álíta eðlilegra að við högum okkur eins og flestar Evrópuþjóðir og taka burtu húsnæðisþáttinn í verðlagsútreikningunum. Það er ljóst að slíkt myndi hafa mikil áhrif. Væri það gert mældist hér ekki teljandi verðbólga og raunar hrein verðhjöðnun á köflum. Seðlabankinn sem fylgir stífum verðbólgumarkmiðum hlyti þá líka að haga vaxtaákvörðunum sínum með öðrum hætti. Þess ber þó að geta að ESB mun ætla að taka inn í húsnæðisliðinn inn í sína samræmdu vísitölu. Aðrir telja hins vegar að eðlilegra sé að vísitalan mæli allar eignabreytingar, en ekki bara húsnæðisliðinn. Það gefur auga leið að slíkt gæti  haft í för með sér gríðarlega stranga peningapólitík til dæmis við þær aðstæður sem nú ríkja hér á landi.

Er stóriðjan bölvaldurinn?

 Sú skoðun heyrist víða og er ekki síst bergmáluð í stjórnmálaumræðunni, að vandi okkar við hagstjórnina sé mikið innstreymi erlends fjármagns vegna stóriðjuframkvæmda. Þetta fjármagn skapi innlenda spennu, kalli yfir okkur verðhækkanir og leiði til þess að Seðlabankinn hækki vexti til þess að slá á verðlagshækkanir. Þetta er röng lýsing á raunveruleikanum. Hingað streymir sannarlega inn mikið erlent fjármagn. Það eykur efnahagslega spennu og ýtir undir þenslu. En langminnsti hluti þessa stafar af umsvifum við stóriðjuframkvæmdir. Ástæðurnar eru fyrst og fremst aðrar. Undarlegt er hversu hljótt hefur farið um þá staðreynd. Kannski er það vegna þess að ýmsum hentar að skella skuldinni á stóriðjuframkvæmdirnar og að hinar raunverulegu ástæður þenslunnar eru margslungnari en klisju- og upphrópunarkennd umræðan leyfir. Fyrir nú utan það að hin rökréttu viðbrögð kalla á að stuggað sé við pólitískum helgimyndum, sem ekki er ýkja hentugt að allra dómi.

En skoðum nú staðreyndirnar:

Á vegum greiningardeildar Landsbanka Íslands hefur verið unnið ákaflega fróðlegt efni, sem varpar athyglisverðu ljósi á hina efnahagslegu mynd hér á landi. Það sýnir að hið erlenda fjárstreymi hingað til lands stafar bara að litlu leyti af stóriðjuframkvæmdunum. Aðrir þáttir eru gjörsamlega ráðandi. Ef við skoðum helstu atriðin á síðasta áru þá eru þau þessi:

 

Það er ljóst að ýmsar atvinnugreinar eru nú að gefa eftir, leggja upp laupana, eða hætta tímabundið, vegna hágengisins. Þannig tapast störf og erfiðleikar verða í ýmsum byggðum landsins, eins og við sjáum af dæmum. Af þeim tölum sem hér eru dregnar fram er augljóst að þetta stafar  ekki af stóriðjunni. Aðrir miklu stærri og mikilsverðari kraftar eru á ferðinni.

Hvað veldur?

En hvað veldur þessu? Hvers vegna streymir þetta erlenda fjármagn til landsins í svona miklum mæli? Svarið  getur verið margþætt, en aðalatriðið liggur í augum uppi. Seðlabankinn er að reyna að bregðast við þenslu og verðbólguhættu, með því að beita þeim einu tækjum sem honum eru tiltæk. Hann hækkar vexti, til þess að þrengja að neyslu og draga úr eftirspurn hér á landi. Þetta er gríðarlega sársaukafull aðgerð og hefur miklar afleiðingar í för með sér. Hærri vextir þrýsta upp genginu. Það er mikil freisting til þess að komast framhjá áhrifunum með því að sækja sér lánsfjármagn erlendis á lágum vöxtum og flytja það inn í landið. Menn verða sér úti um góða ávöxtun, með kaupum á íslenskum skuldabréfum, sem bera tiltölulega háa vexti og eru  þess utan  vel tryggð; mörg jafnvel ríkistryggð. Sömu sögu er að segja um fjármögnun á fjárfestingum í atvinnulífinu. Erlent lánsfé er ódýrara en innlent og menn leita ávöxtunar á því með fjárfestingum í atvinnulífinu, sem hefur verið sérlega ábatasamt á mörgum sviðum, eins og kunnugt er

Þannig vegast þessir kraftar á. Seðlabankanum er gert með lögum að fylgja tilteknu markmiði um verðbólgu. Við þær aðstæður sem nú ríkja  hafa þessar aðgerðir  mjög alvarlegar afleiðingar í för með sér. Störfum í útflutnings og samkeppnisgreinum fækkar og þau landsvæði, sem til að mynda byggja á sjávarútvegi, blæða og bera herkostnaðinn.

Hvað ber að gera?

En er eitthvað til ráða? – Svarið er já. Við getum beitt aðgerðum sem lækka verðbólgu, gera þar með hinar miklu vaxtahækkanir Seðlabankans óþarfar og mæta jafnframt  þeirri kröfu sem hljómar nú um allt, frá fjármálastofnunum til Alþýðusambandsins ( ASÍ), um aukið aðhald í ríkfjármálum. Þetta skal nú rökstutt frekar.

Ástæða þess að Seðlabankinn neyðist til svo harkalegra aðhaldsaðgerða sem raun ber vitni um, er verðbólgan eins og hún mælist núna. Hún hefur verið umfram þau markmið sem við höfum sett okkur og kjarasamningar eru meðal annars reistir á. En verðbólgan er núna nær algjörlega borin uppi af hækkandi húsnæðiskostnaði. Hefur Seðlabankinn fært sannfærandi rök fyrir því að hækkun húsnæðisverðs sé leiðandi vísbending um verðbólgu. Vaxandi spurn eftir vinnuafli til byggingarstarfsemi og hreinn skortur á fólki styður þetta ótvírætt.. Ástæður verðhækkananna rekja sérfróðir fyrst og fremst til þess að aðgengi manna að fjármagni hefur batnað mikið. Menn fá meiri lán en áður og á miklu lægri vöxtum. Þetta skapar fólki svigrúm til þess að kaupa stærri og meiri eignir en áður og geta greitt fyrir þær hærra verð. Fyrir vikið verður umframeftirspurn. Það eru nógir um að taka lánin og til þess koma á viðskipum og eignast húsnæði  að vild, hækka menn einfaldlega verðin. Svona gerast kaupin á þessari eyri. Og þannig virkar markaðurinn, uns hans leitar aftur jafnvægis.

39% hækkun  fasteignaverðs á höfuðborgarsvæðin

Afleiðinguna sjáum við síðan. Húsnæðisverðið – einkum á höfuðborgarsvæðinu - hefur þotið upp. Verð á húseignum þar hefur hækkað um 39 prósent á síðustu 12 mánuðum. Sem betur fer hefur húsnæðisverð  einnig hækkað úti á landi; mismikið þó, en víðast hvar eitthvað. Ætli ekki láti nærri að verðmætisaukningin ein í húsnæði á einu ári nemi upphæð sem stappar nærri landsframleiðslunni. Þetta skapar mikil auðsáhrif, býr til nýtt veðrými og gefur tækifæri til aukinnar skuldasöfnunar, sem með einum eða öðrum hætti endar úti í neyslunni og knýr upp verðbólgu og viðskiptahalla.

Á sama tíma og þetta ástand varir, viðhöldum við vaxtabótakerfi, sem í raun bætir gráu ofan á svart. Eitt og sér veldur það ekki ójafnvæginu, en það ýtir undir það og vinnur því  gegn efnahagsstjórninni og markmiðum hennar. Við erum nefnilega að niðurgreiða lánsfjármagnið með vaxtabótum frá ríkinu. Til þess arna verjum við rífum  5 milljörðum króna af skattfé almennings. Með þessu ýtum við undir lántökur, stuðlum að neyslukapphlaupinu og eigum þannig  beinan þátt í vaxtahækkunum Seðlabankans, sem aftur valda gengishækkunum með tilheyrandi vandræðum hjá útflutningsgreinunum; burðarásum atvinnulífsins úti á landsbyggðinni. Þetta er auðvitað gjörsamlega galið fyrirkomulag og stríðir gegn heilbrigðri skynsemi við þær efnahagsaðstæður sem nú ríkja.

 Það má í raun segja að landsbyggðarfólkið fái á lúðurinn í tvennum skilningi. Í fyrsta lagi með því að fá ekki almennt notið þeirrar miklu  verðmætis- og eignaaukningar sem húsnæðishækkunin er og í annan stað með því að  peningamálaaðgerðirnar eiga rætur að rekja til  húsnæðisverðþróunar á höfuðborgarsvæðinu, en bitna hins vegar á landsbyggðarfólkinu meir og beinskeyttar en öðrum.

Tilfærsla fjármagns frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins

Og enn verður málið nöturlegra þegar við skoðum hvernig þessar vaxtabætur skiptast, eftir landsvæðum. Ekkert þarf að koma þar á óvart. Þetta eru bætur, sem borgaðar eru af skattborgurum um land allt, en koma fyrst og fremst til góða á höfuðborgarsvæðinu. Skýrist það meðal annars af því að fasteignafjárfestingar eru mestar og dýrastar á höfuðborgarsvæðinu. Þetta eykur því enn á óréttlætið. Vaxtabæturnar eru með öðrum orðum, m.a fjármagnaðar af landsvæðum sem njóta þeirra lítt, en þau bera síðan herkostnaðinn í raun. Var það ekki álíka fyrirbrigði sem menn kölluðu "sósíalisma andskotans" í gamla daga?

Að minni beiðni tók Ríkisskattstjóri saman töflu sem sýnir þetta ástand í hnotskurn:

 

 

 

Þarna sést þetta afskaplega skýrt. Nær 80 prósent allra vaxtabótanna fer til Reykjavíkur og Reykjaness. Meðalbætur á framteljanda eru 150% hærri á höfuðborgarsvæðinu en á Vestfjörðum og meðalbætur eru 50% hærri í Reykjavík og á Reykjanesi en Vestfjörðum. Það á sér rökréttar skýringar. Hin dýru húsnæðiskaup framkalla hærri vaxtabætur, en þar sem verðlag er lægra.

Millifærslur og niðurgreiðslukerfi

Stóra myndin er með öðrum orðum alveg augljós. Vaxtabótakerfið er ríflega 5 milljarða niðurgreiðslu og millifærslukerfi, að hluta frá landsbyggð á höfuðborgarsvæðið. Hin gamla réttlæting kerfisins er hins vegar algjörlega horfin, með lækkandi vöxtum og góðu aðgengi að lánsfé. Það á hins vegar þátt í því að hækka  húsnæðisverðið og kemur því í raun í bakið á húsnæðiskaupendum, þegar upp er staðið; ekki síst á höfuðborgarsvæðinu. Og í ljósi þess að það eru íbúðaverðhækkanirnar á höfuborgarsvæðinu sem í raun skýra verðbólguna og senda Seðlabankanum skilaboð um vaxtahækkanir er augljóst að þarna er fullt tilefni til aðgerða. Um þessar aðgerðir hlýtur að vera hægt að skapa samstöðu; ekki að vísu með þeim sem alltaf hugsa skammt og hlaupa upp til handa og fóta þegar þrýstihóparnir kveinka sér. En aðrir, svo sem eins og þeir sem krefjast aukins aðhalds í ríkisfjármálum til þess að styðja við peningamálastefnu Seðlabankans, hljóta að vera tilbúnir til slíkra verka.

Vel má hins vegar hugsa sér að kerfinu sé viðhaldið í einhverri mynd og ef til vill tímabundið fyrir mjög afmarkaðan hóp sem hefur hlutfallslega mikla vaxtabyrði og er með lágar tekjur. Og til þess ennfremur að koma til móts við hin upphaflegu markmið um vaxtabætur og styðja við fólk í húnsæðiskaupahugleiðingum mætti einnig hugsa sér að efna í sparnaðarreikninga, sem bundnir væru og leiddu ekki til efnahagslegrar þenslu, sem nú er að rústa fyrirtækjum og stífla nýsköpun um land allt.

 

Þolir ekki bið

Þetta er brýnt mál og þolir ekki bið. Stöðugar fréttir af uppsögnum í útflutningsgreinum, sýna okkur alvöru málsins. Við eigum að taka þá á orðinu sem krefjast aukins aðhalds í ríkisfjármálum, afnema þá tímaskekkju sem 5 milljarða niðurgreiðsla á lánsfé er og stuðla þannig að betra rekstrarumhverfi fyrir útflutningsgreinarnar okkar og atvinnulífið allt til lengri tíma.

 

Einar K. Guðfinnssonþingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins.