"Menn mega ekki sofna á verðinum"
"Menn mega ekki sofna á verðinum"
Vesturland ræðir við Hörpu Grímsdóttur, forstöðumann Snjóflóðaseturs Veðurstofu Íslands.
Hvað hafðirðu fengist við áður en þú komst hingað vestur?
"Ég er fædd og uppalin í Neskaupstað og fór síðan í Háskóla Íslands í landafræði sem ég lauk árið 1998. Fyrir hálfgerða tilviljun komst ég í sumarstarf við Veðurstofuna. Fyrst árið1997 þar sem ég var að vinna í snjóflóðadeildinni sem þá var. Eftir að ég útskrifaðist úr landafræðinni vann ég við snjóflóðahættumat fram til 2001 en þá fór ég út í framhaldsnám til Kanada þar sem ég sérhæfði mig í snjóflóðafræðum."
Þetta voru spennandi og afskaplega skemmtilegir tímar. Ég var í Vancouver í British Columbia fylki sem er alveg afskaplega fallegt svæði og mikið að gerast þar í snjóflóðamálum. Þar eru menn að einbeita sér að snjóflóðahættu í óbyggðum fyrir ferðamenn. Það er ekki svo mikið um að hús séu á hættusvæðum eða slíkt eins og við þekkjum hér á landi og þekkist víðar. Á hinn bóginn vinna margir snjóflóðafræðingar hjá Vegagerðinni þar sem þeir eru a sprengja niður snjóflóð og loka vegum eftir þörfum. Einnig er mikil þekking á snjóflóðamálum hjá ýmsum ferðaþjónustufyrirtækjum. Ég var að vinna þarna hjá einu slíku fyrirtæki að verkefni sem laut að mati á snjóflóðahættu. Fyrirtækið annast þjónustu við skíðamenn, flytur þá með þyrlum á fjallatoppa þaðan sem þeir skíða niður undir leiðsögn. Þetta var afskaplega skemmtilegt og þarna gat ég sameinað starf, áhugamál og verkefni.
Þurfum að hyggja að þessu í vaxandi mæli
Auðvitað er þetta öðruvísi en við þekkjum mest hér á landi, en rannsóknum og þekkingu á þessum sviðum hefur fleygt mjög fram í Kanada. Snjóflóð í óbyggðum sem ógna ferðamönnum eru annars eðlis en náttúruleg snjóflóð sem ógna byggð. Um 80-90% þeirra sem hafa farist af völdum snjóflóða í óbyggðum eða á skíðum, komu sjálfir af stað snjóflóðinu eða einhver í þeirra hópi. Rannsóknir á þessu sviði í Kanada miða að því að koma í veg fyrir að menn séu að koma af stað snjóflóðum og þá með því að rannsaka 3 þætti: það er veðurfar og síðan snjóþekjan sjálf, kanna veik lög og veika bindingu í snjóþekjunni og síðan að forðast staði þar sem ferðamenn geta komið af stað snjóflóði. Fjöldi þeirra sem stundar útivist að vetrarlagi og skíðaferðir í óbyggðum hefur aukist mikið í Kanada og þess vegna hefur snjóflóðaslysum utan þéttbýlis fjölgað síðustu árin.
Ég held að þetta sé eitthvað sem við þurfum að huga betur að í framtíðinni hérna. Hérna hefur stóra vandamálið náttúrlega verið snjóflóð í byggð og það var mikilvægast að taka á því. Það hefur verið gert frá árinu 1995. Þá fórum við að þróa nýja aðferð til að gera hættumat og við höfum verið að vinna slíkt hættumat fyrir flesta þéttbýlisstaði landsins sem búa við einhverja snjóflóðahættu. Næsta skref er síðan að huga að skíðasvæðunum. Það er einmitt það sem ég kem til með að gera hérna. Það er alltaf að aukast hér á landi eins og annars staðar að menn séu að stunda útivist að vetrarlagi og margir sækja í svokallaðar óbyggða-skíðaferðir. Á skíðasvæðum hefur það færst í vöxt að ungt fólk á brettum sæki út fyrir troðnu leiðarnar og komi þá jafnvel af stað snjóflóðum. Að þessu þarf að huga betur í framtíðinni þegar við höfum lokið verkefnum okkar varðandi snjóflóðahættu í byggð."
Helstu verkefni Snjóflóðasetursins
Ef við snúum okkur að verkefninu sem þú ert að vinna hér þá var mikil ánægja þegar þetta setur var opnað. En hvert er markmiðið með starfsemi þess?
"Helstu verkefnin sem ég verð að fást við hérna á næstunni er að vinna hættumat fyrir skíðasvæði og að þróa reglur í sambandi við það. Hugsanlega þarf einnig að huga að daglegu eftirliti. Þetta er næsta skref í hættumatsferlinu á Veðurstofunni. Þetta er heildstætt verkefni sem var hægt að flytja allt í einu lagi hingað og hentaði því vel fyrir Snjóflóðasetrið. En síðan ætlum við náttúrlega að nýta okkur staðsetninguna hér. Til dæmis er það svo hér á norðanverðum Vestfjörðum að það er til staðar mjög mikil reynsla í snjóeftirliti. Snjóeftirlitsmaðurinn á Ísafirði, Oddur Pétursson, hefur t.d. mjög mikla reynslu á þessu sviði. Við ætlum okkur að nýta hans þekkingu og læra af henni. Og það er einmitt þetta sem er mikilvægt við staðsetninguna hérna. Við getum tengt saman praktík og fræði. Það er hægt að fara út, grafa gryfjur, skoða snjóinn og spá í hvaða þýðingu það hefur fyrir snjóflóðahættu. Önnur verkefni sem má nefna er úrvinnsla úr snjógryfjum frá öllu landinu og túlkun fyrirliggjandi upplýsinga um snjóalög á Íslandi. Það hefur ekki mikið verið gert hingað til, menn hafa verið að spá í snjósöfnun, skafrenning og annað en það hefur ekki mikið verið skrifað um hvernig snjóalög myndast á Íslandi og hvað er sérstakt við þau. Við vitum þó að snjóalög hér á landi eru frábrugðin því sem menn eiga við að glíma t.d. í Ölpunum eða í Norður-Ameríku. Við erum með öðruvísi snjó, öðruvísi lög og þar af leiðandi öðruvísi veik lög og öðruvísi bindingu í snjóþekjunni.
Mér hefur fundist vanta svolítið tengsl á milli fræðimannanna sem eru að vinna í snjóflóðamálum á Íslandi og almennings og þá er ég bæði að tala um almenning sem býr í bæjum þar sem einhver snjóflóðahætta er og líka þá sem ferðast og eru þannig að glíma við snjóflóðahættu. Ég er að vona að með Snjóflóðasetrinu sé hægt að bæta tengslin. Í því skyni hyggst ég til dæmis reyna að koma upp heimasíðu þar sem veitt verður fræðsla um mat á snjóflóðahættu og annað þvílíkt.
Frábrugðnar aðstæður
Aðstæður hér á landi eru frábrugðnar því sem ríkir víðast erlendis. Þess vegna getum við ekki tekið erlend líkön sem notuð eru við snjóflóðaútreikninga og notað þau beint hér. Við þurfum að staðfæra þau, við þurfum að setja inn okkar staðla. Snjórinn hér á landi er t.d. að meðaltali miklu eðlisþyngri heldur en víðast hvar annars staðar vegna þess að hann fellur oft í miklum vindi, þjappast mikið og síðan eru allir þessir hlýindakaflar sem koma yfir veturinn, þar sem allt blotnar í gegn og frýs síðan aftur. Það má segja að þetta sé sambærilegt við önnur svæði þar sem úthafsloftslag ríkir, t.d. Vestur-Noreg, en íslenskar aðstæður eru þó svolítið sérstakar, t.d. er hér mjög vindasamt.
Séríslenskar aðstæður hafa margs konar afleiðingar sem við þurfum að hyggja að þegar við erum að vinna að okkar snjóflóðavörnum. Upptakastoðvirkin þurfa að þola miklu meira álag heldur en þegar þau eru sett upp víðast í Ölpunum. Þegar fyrstu tilraunir voru gerðar hér á landi með upptakastoðvirki, fuku þau bara um koll til að byrja með. Menn höfðu ekki búist við miklum vindi neðan frá. Í úthafsloftslagi eins og hjá okkur þá eru svo kölluð náttúruleg snjóflóð algeng og geta verið stór vegna þess að úrkoma er oft mikil. Snjórinn er alltaf að blotna og kólna á víxl og blaut flóð geta fallið allan veturinn. Snjóflóð af mannavöldum eru aftur á móti ekki eins algeng og í meginlandsloftslagi vegna þess að veik lög í snjóþekjunni endast ekki eins lengi. Þó koma alltaf upp aðstæður öðru hvoru þar sem mikil hætta er á að menn geti komið af stað snjóflóðum, þótt náttúruleg snjóflóð falli ekki á sama tíma.
"Mér var öðruvísi tekið..."
Hefur almenningur haft samband við þig eftir að þú komst, með ábendingar?
Ég hef unnið hérna í nánu samstarfi við bæði Odd Pétursson snjóathuganamann á Ísafirði og Jóhann Hannibalsson, snjóathuganamann í Bolungarvík en fyrir utan það hefur almenningur ekki haft mikið samband. Ég held að fólk sé svolítið feimið við það ennþá. Þó veit ég vitaskuld að umræða á meðal almennings um snjóflóðamál er talsverð. Ég kem frá Neskaupstað og þekki aðeins bæjarumræðuna þar. Oft eru til umræðu málefni sem aldrei berast inn á Veðurstofu sem mér finnst frekar slæmt. Stundum er einhver misskilningur í gangi sem væri hægt að leiðrétta ef við fengjum til þess tækifæri. Ég myndi gjarnan vilja taka þátt í slíkum umræðum og koma á framfæri mínum sjónarmiðum. Mig langar til þess að vera í meiri tengslum við fólk sem býr hérna, eða býr á stöðum þar sem er snjóflóðahætta. Ég veit að margir hafa skoðanir á málum, bæði hvað varðar snjóflóðahættu og hættumatið og ýmislegt annað.
Ég fann það strax og ég byrjaði að vinna í þessu á sínum tíma að mér var tekið öðru vísi þegar fólk komst að því að ég var frá Neskaupstað, stað þar sem við höfum átt við snjóflóðahættu að stríða. Viðmótið varð annað þegar fólk gerði sér ljóst að ég var ekki bara einhver sérfræðingur að sunnan sem vissi ekkert hvað ég var að segja, vissi ekki hvað þetta þýddi fyrir byggðina. Menn tóku mér aðeins öðru vísi, voru aðeins kannski jákvæðari fannst mér."
Samstarfið við Veðurstofuna
Hvernig verður samstarfi svo háttað við Veðurstofuna í Reykjavík?
"Ég er starfsmaður hennar og vinn í nánum tengslum við samstarfsmenn mína þar. Ég er með tölvutengingu til Veðurstofunnar þannig að það er eins og ég sé að vinna innanhúss þar í rauninni. Ég vinn á tölvurnar þar, með öll þau forrit og annað sem þar eru notuð. Í rauninni er ég hluti af snjóflóðavinnuhópnum á veðursviði Veðurstofunnar.
Hefur hlýnandi veðurfar áhrif?
Það er mikið rætt um þessar umhverfisbreytingar sem hafa orðið og hlýnandi loftslag og þess háttar. Telur þú að það muni kalla á einhverjar breytingar á starfseminni?
"Það er ekki víst að þessar umhverfisbreytingar komi til með að skila sér í færri snjóflóðum. Það er ekki búist við því að úrkoman minnki neitt að ráði. Það sem hefur verið að gerast er að hlýindaskeiðum yfir veturinn hefur fjölgað. Þess vegna hefur t.d. snjóþekja á láglendi ekki náð að haldast eins lengi og áður. Það hefur til dæmis verið slæmt fyrir skíðasvæðin. En við vitum það, eins og gerðist á Flateyri 1995, að það þarf ekki annað en nokkra daga í mikilli hríð til þess að stórt snjóflóð geti fallið. Það er ekki endilega búist við því að snjóflóðum fækki. Við eigum eftir að sjá, hvernig þróunin í snjóflóðum verður hlýni veðurfarið. Í rauninni er ómögulegt að spá fyrir um það, og við getum alla vega ekki gert ráð fyrir því að snjóflóðunum fækki mikið á næstu áratugum. Um miðja síðustu öld, var ekki mikið um mannskæð snjóflóð á Íslandi. Það féllu hins vegar mannskæð snjóflóð í byrjun síðustu aldar. Svo virtist koma skeið þar sem urðu færri snjóflóðaslys. En þetta breyttist og við upplifðum mannskæð snjóflóð á síðustu áratugum 20. aldar, t.d. árin 1974 og 1995, eins og allir muna.
Þegar við erum að gera hættumat fyrir byggð þá erum við að taka tillit til endurkomutíma upp á hundruð og jafnvel þúsundir ára. Endurkomutími er tíminn sem líður að meðaltali á milli þess að snjóflóð nái niður á ákveðið svæði. Þannig að þótt ekki hafi fallið snjóflóð í þéttbýli síðan 1995, þá hefur það ekki áhrif á verklag okkar á þessum skala sem við erum að vinna með. Þetta er hins vegar afar vandmeðfarið mál og erfitt að útskýra það í almennri umræðu fyrir stjórnmálamönnum eða almenningi. Við erum að meta 300 ára endurkomutíma, 1000 ára endurkomutíma o.s.frv. en síðan heyrum að umræðan breytist ef ekkert hefur gerst í 5 ár eða 7 ár Menn fara jafnvel að tala um að þetta sé nú bara liðið hjá og það sé ekki hætta lengur o.s.frv. Og þetta heyrir maður jafnvel frá stjórnmálamönnum, um leið og liðinn er einhver tími frá atburðum eins og 1995. Áhuginn minnkar smám saman og fjármagnið líka en skammtímasveiflur breyta engu í rauninni fyrir okkar vísindi. Við erum að hugsa um hundruð og þúsundir ára.
Það er því engin ástæða fyrir menn að að sofna á verðinum né að slaka á. Ef veðurfarið er í raun að breytast þá þurfum við virkilega að fylgjast með því sem er að gerast og kanna afleiðingarnar.
"Menn mega ekki sofna á verðinum"
Hérna á Íslandi þá byggir snjóflóðahættumatið á áhættu, þ.e. árlegum dánarlíkum. Það hefur ekki verið gert víða annars staðar . Kosturinn við þetta er m.a. sá að hægt er að bera snjóflóðahættuna saman við áhættu af öðrum orsökum eins og bílslysum eða sjúkdómum eða öðru. Það sem var gengið út frá í upphafi var að það væri ekki viðunandi að bæta meira en 15% við dánarlíkur barna sem búa á snjóflóðasvæðum. Þ.e. bæta meira en 15% við árlegar dánarlíkur þeirra af öllum öðrum orsökum. Ég hef beðið fólk að hugsa um þessi mál í því samhengi að séum við t.d. að tala um 100 ára endurkomutíma snjóflóða, þ.e. að það falli 1 snjóflóð að meðaltali á ákveðið svæði á 100 árum, þá er um mjög mikla hættu að ræða fyrir íbúa á svæðinu. Ég spyr: Myndir þú vilja búa alla þína ævi í húsi á því svæði? Ef þú byggir þar í 50 ár, þá eru 50% líkur á að það falli snjóflóð á húsið meðan þú býrð þar. Það er ekki viðunandi, það finnst engum ásættanlegt að búa með börnin sín við slíkar aðstæður. Við þurfum að hugsa þetta svona. Menn mega ekki sofna á verðinum þótt ekkert hafi gerst í 50 ár. Jafnvel þótt menn viti að ekkert snjóflóð hafi fallið síðustu 100 árin þá er það ekki nóg, við verðum að hugsa lengra og tengja hættuna við það sem við þekkjum og þá áhættu sem við erum tilbúin að taka á heimilum okkar, og sem okkur finnst ásættanleg í raun.
Í okkar vinnu við hættumat á Veðurstofunni miðum við við áhættu en ekki endurkomutíma. Ásættanleg áhætta er 0,2 af 10.000 á ári og við það miðast neðstu mörk hættusvæðisins. Á hættusvæðum C (rauðu svæðunum) er dæmigerður endurkomutími innan við 300 ár. Menn eru alltaf að sækjast eftir að lækka áhættuna niður í ásættanlegt horf.
Horfi björtum augum til framtíðar
Að lokum þetta. Hvernig líst þér á þetta nýja starf og hvernig horfir þú til framtíðarinnar?
"Mér líst mjög vel á þetta starf og ég horfi bara björtum augum til framtíðarinnar. Ég vona að það verði hægt að byggja upp öflugt rannsóknarsetur og jafnvel að bæta við starfsfólki í framtíðinni og vonast til að setrið nái að festa rætur hérna. Þetta er góður staður til þess að hafa þessa starfsemi.
Ég hef mikinn áhuga á því að auka samskiptin við fólk og sækist eftir ábendingum. Mér hefur fundist það vanta svolítið að vísindamennirnir og aðrir þeir sem eru að fást við snjóflóðamál eigi þess kost að ræða við almenning og almenningur við okkur. Ég hef sem Norðfirðingur orðið vör við bæjarumræðuna þar, og þar eru til umræðu mál sem aldrei komast til okkar á Veðurstofunni. Við viljum gjarnan taka þátt í þessari umræðu og fá spurningar frá almenningi svo við getum svarað þeim beint.
