Tafarlausar breytingar á fiskveiðistjórnun

3.5.1995

Athugasemdir við leiðaraskrif Morgunblaðsins og Alþýðublaðsins

Það eru öfugmæli, segir Einar K. Guðfinnsson, að lítið hafi breyst í sjávarútvegsmálum við myndun þessarar ríkisstjórnar.

ALÞÝÐUBLAÐIÐ hefur gerst taglhnýtingur Morgunblaðsins í því að gagnrýna niðurstöðu í stjórnarmyndunarviðræðum hvað varðar sjávarútvegsmálin og þá alveg sérstaklega hlut okkar frambjóðenda Sjálfstæðisflokksins á Vestfjörðum. Þetta er afar sérkennilegur og tilefnislaus málflutningur.

Eins og kunnugt er lögðum við fjórir efstu menn á framboðslista Sjálfstæðisflokksins fram hugmyndir að breyttri fiskveiðistjórnun. Segja má að tillögur okkar hafi verið í aðalatriðum tvíþættar.

Kjarni tillagnanna

Í fyrsta lagi var ráð fyrir því gert að með skipulögðum hætti yrði náð utan um flotastærðina í landinu. Við sáum að þrátt fyrir viðleitni stjórnvalda á undanförnum árum var sóknarmáttur fiskiskipaflotans sífellt að vaxa. Þetta þrengdi að möguleikum þeirra sem störfuðu í sjávarútveginum og því væri brýnt, til þess að bæta stöðu greinarinnar, að við aðlöguðum stærð flotans að afrakstursgetu fiskistofnanna.

Í öðru lagi var hugmyndin sú að þróa kerfið úr aflamarki í sóknarmark. Við gerðum ráð fyrir því að þetta tæki langan tíma, enda vöruðum við ætíð við kollsteypum. Þetta kom fram í greinargerð okkar og ég áréttaði það raunar sérstaklega í viðtali við Morgunblaðið þann 1. febrúar síðast liðinn.

"Styð ekki ríkisstjórn sem ekki gerir breytingar á kvótakerfinu"

Í svæðisútvarpi Vestfjarða spurði fréttamaður mig að því hvort ég styddi ríkisstjórn sem ekki gerði breytingar á kvótakerfinu. Svar mitt var skýrt. "Nei, það get ég alls ekki gert." Nákvæmlega svo mörg voru þau orð. ­ Sömu skoðun lýsti félagi minn Einar Oddur Kristjánsson síðar.

Ég vek athygli á því að hvorki í spurningunni né svarinu var rætt um grundvallarbreytingar og ennþá síður hvort afstaða mín réðist af því hvort kvótakerfið yrði afnumið eins og ég sá einhvers staðar haldið fram. Þannig yfirlýsingu gaf Sighvatur Björgvinsson hins vegar við alþingiskosningar fyrir átta árum og aftur fjórum árum síðar. ­ Allir vita hvernig fór um sjóferð þá. Aðspurður síðar um hversu miklar breytingar ég teldi viðunandi sagði ég ævinlega að því væri ekki hægt að svara með tæmandi hætti. Hinar pólitísku aðstæður hlytu að ráða því hversu langt væri hægt að komast, hvenær væri skynsamlegt og samrýmanlegt grundvallarviðhorfum að vinna með að pólitískri málamiðlun og þar fram eftir götunum. Í mínum huga var þó ævinlega ljóst að breytingar og það tafarlausar breytingar væru óhjákvæmilegar.

Það jók mér bjartsýni er ég varð var við að stuðningur við þessi sjónarmið fór vaxandi. Ekki bara á Vestfjörðum, heldur einnig í öðrum kjördæmum. Sem fyrr gerði ég mér grein fyrir því að um ýmislegt væru skoðanirnar innbyrðis ólíkar. Það er til dæmis ljóst að himinn og haf skilja að sjónarmið mín annars vegar og auðlindaskattstrú Morgunblaðsins og kratanna hins vegar.

Áherslan á auðlindaskatt hamlaði breytingum

Enginn vafi er á því að einmitt krafa kratanna í síðustu ríkisstjórn um að tekinn væri upp auðlindaskattur hamlaði og tafði nauðsynlegar breytingar á fiskveiðistjórnuninni. Við sem studdum þá ríkisstjórn og höfðum gagnrýnt kvótakerfið máttum lúta því að ekki var hægt að leysa fiskveiðistjórnarmálin við stjórnarmyndun, eins og annars hefði verið eðlilegt. Þeim málum var einfaldlega vísað í heild sinni til nefndar átta mætra manna.

Ágreiningur stjórnarflokkanna gerði það að verkum að nefndin gat fyrst skilað af sér þann 18. maí 1993, það er 750 dögum eftir að ríkisstjórnin var mynduð. Ári síðar voru loks samþykkt ný lög um fiskveiðistjórnun. Þannig liðu 1.100 dagar frá því að ríkisstjórnin var mynduð á vordögum árið 1991 og þar til endurskoðuð lög um fiskveiðistjórnun litu dagsins ljós.

Núna gera kratar lítið úr samkomulagi núverandi stjórnarflokka um tafarlausar og umtalsverðar breytingar á fiskveiðistjórnun; breytingar sem allar stefna í rétta átt og eru án vafa til mikilla bóta, en náðu þó ekki fram að ganga í samstarfi okkar við þá. ­ Þvílík hræsni og skinhelgi!

Málamiðlun nú ­ málamiðlun þá

Fiskveiðistjórnarlögin frá því í fyrra voru byggð á málamiðlun. Að þeirri málamiðlun komum við þingmenn stjórnarliðsins með býsna ólíkar hugmyndir. Raunveruleikann þá mátum við svo að skynsamlegra væri að sættast á málamiðlun, en skilja málin eftir í tvísýnu og án þess að hafa áhrif á niðurstöðuna. Nákvæmlega svona mátum við þingmenn Sjálfstæðisflokksins ­ og raunar aðrir gagnrýnendur kvótakerfisins ­ í stjórnarflokkunum þessa stöðu núna. Niðurstaða okkar var tvímælalaust sú að skynsamlegt væri að taka þátt í þeirri stefnumótun, sem litið hefur dagsins ljós í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og verkefnaskrá sjávarútvegsráðuneytisins. Hinn kosturinn væri að dæma sig til áhrifaleysis.

Rétt afstaða ­ skoðun flestra

Á fjölmennum fundi sem við Einar Oddur Kristjánsson efndum til á Ísafirði síðast liðinn miðvikudag voru þessi mál rædd. Fjölmargir tóku til máls. Nánast án undantekninga kváðu fundarmenn upp úr um það að afstaða okkar hefði verið rétt. Svo mikið hefði áunnist að það hefði verið hreint ábyrgðarleysi að standa ekki að slíku samkomulagi. Viðbrögð annarra hafa verið á sömu lund. Reyndur trilluútgerðarmaður á Vestfjörðum fagnaði þessum árangri og sagði hann vonum framar. Enginn hefði búist við að öllu yrði í höfn siglt á einni nóttu. ­ Það er greinilegt að pólitísk glöggskyggni þessa manns er ólíkt meiri en á samanlögðum ritstjórnarkontórum Morgunblaðsins og Alþýðublaðsins.

Í yfirlýsingu minni í svæðisútvarpinu sem fyrr er vitnað til, kveðst ég ekki styðja ríkisstjórn sem ekki geri breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu. Í starfsáætlun í sjávarútvegsmálum, sem ríkisstjórnin hefur samþykkt og fjölmiðlar (þ.m.t. Morgunblaðið) hafa greint frá, segir í fyrstu setningu fyrsta töluliðar: "Lög um stjórn fiskveiða verði þegar endurskoðuð." ­ Skýrara getur það nú tæpast verið.

Tafarlausar breytingar

Síðan eru þau endurskoðunaráform rakin lið fyrir lið. Þar er í fyrsta lagi gert ráð fyrir því að reglur um endurnýjun fiskiskipa verði endurskoðaðar, þannig að tryggt sé að afrakstursgeta flotans aukist ekki. Þetta er nákvæmlega í samræmi við þau grundvallarviðhorf sem við kölluðum flotastýringu. Í annan stað er gert ráð fyrir því að sá hópur báta sem mestri skerðingu hafi sætt fái bættan hlut sinn.

Í þriðja lagi verður gerð breyting á því kerfi sem krókaleyfisbátarnir búa við, til þess "að tryggja stöðu þeirra sem hafa haft lífsviðurværi af krókaveiðum" eins og orðrétt segir. Það er einmitt þessi floti 1.100 báta sem hefur notið þess að standa utan við aflamarkskerfið. Hér er sérstaklega gert ráð fyrir því að hlutur þeirra sé bættur.

Loks verður gripið til ráðstafana til þess að rétta hag einstaklingsútgerða, með því að svo nefnd tvöföldunarregla komi ekki til framkvæmda. Allt eru þetta mjög veigamiklar breytingar, sem því miður tókst ekki að ná fram í síðasta ríkisstjórnarsamstarfi.

Miklar breytingar eða litlar

Á ritstjórastólum Alþýðublaðsins og Morgunblaðsins láta menn sér fátt um finnast og telja þetta litlu skipta. Kannski skýrist það af því að von þeirra um aðlindaskatt á sjávarútveginn rætist ekki í nýjum stjórnarsáttmála, sem betur fer. En hitt fullyrði ég; í hugum þeirra þúsunda einstaklinga í fjölmörgum sjávarplássum allt í kring um landið sem eiga afkomu sína undir því að þessar breytingar gangi eftir, eru þær stórmál og skýrt dæmi um að menn hafi reynt að standa við þau fyrirheit sem gefin hafa verið.

Í umræddu útvarpsviðtali vék ég einmitt að því að vaxtarbroddurinn í vestfirskum sjávarútvegi hafi meðal annars verið í kring um smábátana, sem starfi samkvæmt eins konar vísi að sóknarkerfi. Rökrétt sé því að læra af þeirri reynslu og þróa það kerfi áfram. Niðurstaðan er einmitt sú í verkefnaskránni, eins og öllum er ljóst sem lesa verkefnaskrána.

Aukin atvinnusköpun

Enn má nefna að oft hefur því verið haldið fram að hagsmunir fiskvinnslunnar hafi ekki verið nægilega í hávegum hafðir þegar fiskveiðistefnan er mótuð. Þetta má eflaust til sanns vegar færa. Þær mikilvægu umbætur og breytingar sem nú verður hrint í framkvæmd styrkja á hinn bóginn vinnsluna. Þeir útgerðarflokkar sem hér njóta lagfæringa hafa verið burðarásar fiskvinnslunnar. Þessar aðgerðir munu því efla hana og þar með atvinnusköpunina víða um landið.

Það er vissulega sérkennilegt til þess að vita að Alþýðublaðið og Morgunblaðið skuli sameinast í því að láta sér fátt um slíka stefnumótun finnast. Telja þessi blöð að atvinnuuppbygging af þessu tagi sé lítils virði?

Horft til lengri tíma

Það væri ástæða til þess að nefna fjölmörg önnur atriði þar sem horft er til lengri tíma í þessari stefnumótun. Eitt atriði verður þó látið nægja að þessu sinni.

Oft hefur verið að því látið liggja að annar valkostur en kvótakerfi í sjávarútvegi sé tæpast til. Gerð hefur verið tilraun til þess að afgreiða með billegum hætti hugmyndir á borð við sóknarstýringu í stað aflamarks. Nú hefur hins vegar verið ákveðið að bera saman þessa kosti og aðrar leiðir við fiskveiðistjórnun. Þetta skiptir máli. Það gengur einfaldlega ekki að afgreiða nýjar hugmyndir út af borðinu eins og svo oft hefur verið gert. Við sem gagnrýnt höfum kvótakerfið hljótum að binda vonir við slíkan samanburð. Þar gildir væntanlega einu hvort í hlut eiga vestfirskir sjálfstæðismenn eða þeir félagar sem ritstýra Morgunblaðinu og Alþýðublaðinu. Við hefðum tæplega mikla trú á eigin málflutningi ef við ekki tryðum því að slíkur samanburður leiddi ekki í ljós verulega annmarka núverandi fiskveiðistjórnar.

Er það ekki síðan augljóst að slík úttekt getur ekki annað en haft í för með sér breytingar, að mati allra þeirra sem gagnrýna fiskveiðistjórnunina.

Eigna- og valdasamþjöppun í sjávarútvegi?

Um það er stundum deilt hvort eigna- og valdasamþjöppun hafi orðið of mikil í íslenskum sjávarútvegi fyrir tilstuðlan kvótakerfisins. Því hafa menn á borð við Ágúst Einarsson alþingismann og prófessor og Ragnar Árnason prófessor mótmælt (sbr. grein í Morgunblaðinu 27. janúar 1994). Morgunblaðið og fleiri hafa hins vegar haldið hinu gagnstæða fram. Blaðið hefur að vísu jafnframt hvatt mjög til sameiningar sjávarútvegsfyrirtækja sem þó hlýtur að lokum að leiða til eignasamþjöppunar. Kratar hafa og, fyrir kosningar að minnsta kosti, gagnrýnt eignasamþjöppun í sjávarútveginum.

Hér skal enginn dómur lagður á þessa deilu. Hitt er ástæða til þess að nefna, að þær tillögur sem ríkisstjórnin hefur samþykkt og leiddar verða í lög í maí, miða allar að því leynt og ljóst að styrkja hag einstaklingsútgerðanna. Þær munu því stuðla að aukinni eignadreifingu í íslenskum sjávarútvegi og dreifa valdi. ­ Er það ekki til nokkurs? Engu að síður skrifa ritstjórar Alþýðublaðsins og Morgunblaðsins eins og þeim sé þetta ekki ljóst. Hafa þeir ef til vill ekki haft fyrir því að kynna sér efni málsins? Átta þeir sig á þessu samhengi? Eða fella þeir bara sleggjudóma út í loftið?

Hvarvetna segir reynslan okkur það að lagasetning gegn eignasamþjöppun og hringamyndun í atvinnulífinu hefur takmarkað gildi. Miklu vænlegra er það að búa þannig um hnútana með almennri löggjöf að það leiði til valddreifingar. Lagasetning af því tagi sem núverandi ríkisstjórnarflokkar hafa gefið fyrirheit um er einmitt dæmi um þetta. Lög sem styrkja grundvöll einstaklingsútgerðanna munu vitaskuld dreifa valdi, eignum og áhrifum í íslenskum sjávarútvegi. Jafnframt treystir hún í sessi einstaklingsframtakið sem hefur verið drifkrafturinn í þessari þróttmiklu atvinnugrein fyrr og síðar.

Að klappa steininn

Þjóðverjinn Max Weber líkti stjórnmálabaráttunni við það að klappa steininn. Það væri þolinmæðisverk. Ég hef skilið það æ betur hversu mikill sannleikur er fólginn í þessum orðum. Stjórnmál eru sjaldnast val á milli tveggja kosta, góðra og slæmra. Oftar en ekki standa menn frammi fyrir veruleika sem er ansi mikið flóknari en svo.

Óneitanlega væri það nærtækt fyrir leiðarahöfunda Morgunblaðsins og Alþýðublaðsins að glöggva sig um stund á þessum sannindum. Þá myndu þeir skjótt átta sig á því að stjórnmálabaráttan er ekki eitthvað sem menn afgreiða á svipstundu. Þvert á móti er hún síbreytilegt og margslungið verkefni. Fiskveiðistjórnarmálin hafa einmitt verið sígilt dæmi um þetta. Stundum nást áfangar, sem færa menn nær takmarkinu. Það hefur einmitt gerst núna. Þess vegna eru það innihaldslaus öfugmæli sálufélaganna hjá Morgunblaðinu og Alþýðublaðinu að halda því fram að lítið hafi breyst í sjávarútvegsmálum við myndun þessarar ríkisstjórnar. Þeir ættu að vita betur. Höfundur er alþingismaður fyrir Sjálfstæðisflokkinn í Vestfjarðakjördæmi.