Stórsókn og breytingar
Virðulegi samgönguráðherra, Sturla Böðvarsson, ráðstefnustjórar, ágætu ráðstefnugestir.
Hvað eruð þið að tæta til Costa del Sol
þegar hægt er að sitja á Heklutindi
og baða rasskinnarnar í hraunstraumnum?
Þannig yrkir fremsta skáldið af minni kynslóð, Einar Már Guðmundsson, í ljóði sem hann kallar Tourist information. Er nokkuð hægt að orða hugsunina skýrar. Er þetta ekki öflugt ákall til fólks um að ferðast um Ísland? Ættum við kannski að bjóða skáldinu upp á samstarfsverkefni í markaðsmálum ferðaþjónustunnar? Því kvæðið er vitaskuld óður til Íslands, þar sem íslenskri náttúru er teflt gegn hinni stöðluðu ímynd sólarstrandarinnar.
Ætli við hugsum ekki líka einhvern veginn svona þegar við erum að ræða um ferðamálin og þýðingu þeirra fyrir íslenskt samfélag. Við veltum fyrir okkur hvernig við getum höfðað til Íslendinga um að ferðast um landið okkar um leið og við höfum uppi herhvatningu til útlendinga um að koma til okkar í heimsókn. Því að okkur er það ljóst að Ísland hefur upp á mjög margt að bjóða sem ferðamannaland. Og auðvitað er það þannig að þegar við leggjum af stað við að markaðssetja landið okkar þá er það í ljósi þeirrar fullvissu að við eigum eitthvað sem aðrir eiga ekki, einhverja þá sérstöðu sem gerir landið okkar eftirsóknarvert.
Nú vitum við það öll að það er ekki vandalaust að heyja þá samkeppni sem er í ferðaþjónustuheiminum. Mörg lönd búa yfir einstakri náttúru, eiga stórbrotna og glæsilega sögu. Engu að síður blasir það við að við Íslendingar erum að ná meiri árangri í uppbyggingu ferðaþjónustu okkar heldur en gengur og gerist um löndin í kringum okkur. Það hlýtur að segja einhverja sögu. Á sama tíma og ferðamönnum fjölgar hér á landi, mega nágrannar okkar ýmsir þola fækkun ferðamanna. Eru það þó fögur lönd og á margan hátt aðgengilegri hinum stóra heimi. Ástæðurnar eru örugglega fjölmargar en ég ætla að segja það hispurslaust og án allrar hræsni að ég held að aðal gerandinn í þeim efnum sé atvinnugreinin sjálf; íslensk ferðaþjónusta sem hefur einfaldlega staðið sig vel í þessari hörðu alþjóðlegu samkeppni. Okkur hefur tekist að útskýra það fyrir Íslendingum sem útlendingum að það sé ekki ástæða til að tæta bara til Costa del Sol, svo ég vitni enn í nafna minn Einar Má, þegar hægt er að sækja Ísland heim. Og þetta er heilmikið afrek.
Eftir lítilsháttar niðursveiflu sem varð á árinu 2001 þá hefur íslensk ferðaþjónusta verið að auðgast og eflast á ári hverju. Í fyrra um þetta leyti horfðum við til baka og sögðum: komum erlendra ferðamanna hefur fjölgað um 12%. Nú stöndum við enn í sömu sporum og getum aftur horft hróðug um öxl og sagt: erlendum ferðamönnum sem hingað koma til landsins er enn að fjölga um 14%. Nýjar tölur sem við höfum fengið sýna að fjölgun á fyrstu 9 mánuðunum verður sú. Nýtt metár er að verða til í ferðaþjónustunni. Ferðamannafjöldinn frá útlöndum er nú orðinn álíka mikill, eða um 300 þúsund manns og hann var allt árið 2002, fyrir tveimur árum. Þetta er gífurlegur vöxtur í einni atvinnugrein og ég er alveg viss um það að aðrar atvinnugreinar horfa til ferðaþjónustunnar með aðdáunarblik í auga.
Óhætt er að fullyrða að markaðsstarfsemi í íslenskri ferðaþjónustu hefur aldrei verið meiri en nú á síðustu fáeinum árum. Þar kemur til frumkvæði íslenskra ferðaþjónustufyrirtækja og öflugur stuðningur hins opinbera. Það er enginn vafi á því þegar við horfum á þetta í samhengi að vel hefur tekist til. Gott samstarf hefur orðið til á milli atvinnugreinarinnar og hins opinbera. Enda er það svo að markaðsátak hins opinbera hefur verið unnið á forsendum atvinnulífsins. Nokkur ágreiningur varð í upphafi um fyrirkomulag þess þegar hið opinbera tók ákvörðun um að efla hlutdeild sína í almennri markaðssetningu ferðaþjónustunnar og með auknum samstarfsverkefnum við ferðaþjónustuna í landinu.
Við fórum rækilega yfir það á vettvangi Ferðamálaráðs hvernig koma mætti sem mest og best til móts við sjónarmið atvinnugreinarinnar til þess að tryggja sem best þetta samstarf. Enginn vafi er á því að þetta hefur tekist vel. Við rýndum í gagnrýnina sem sett var fram og reyndum að vinna með uppbyggilegum hætti að því að þróa fyrirkomulagið og ljóst er að á þessu ári hefur ríkt góður friður um það. Ég er heldur ekki í vafa um að það hefur verið mjög til góða fyrir íslenska ferðaþjónustu og þá fagmennsku sem þar þarf að ríkja að mjög strangar kröfur voru gerðar af hálfu Samgönguráðuneytis, Ferðamálaráðs og sérfræðinga þess þegar kom til úthlutunar fjármagns á þessum vettvangi. Þetta leiddi til þess að fagleg vinna við markaðsmálin varð meiri. Mönnum varð ljóst að til þess að eiga von í samstarfi við hið opinbera urðu menn að vanda sig. Menn þurftu að keppa við þá sem gera best í markaðssetningu á þessum vetvangi. Þetta er vitaskuld ein meginástæða til þess að við erum nú að sjá stöðugan vöxt íslenskrar ferðaþjónustu.
Ferðaþjónustan hér á landi hefur sannarlega einkennst mjög af þeim mikla vexti sem orðið hefur. Þetta er hygg ég flestum orðið vel ljóst. En annað ber ekki síður að leggja áherslu á. Ferðaþjónustan hefur tekið gríðarlegum breytingum; stakkaskiptum liggur mér við að segja. Fyrirtækin hafa orðið að aðlaga sig að þessum breytingum, stýra þeim eftir föngum og nýta sér þau tækifæri sem alltaf felast í breyttum aðstæðum. Stöðnun er dauði á slíkum breytingartímum og þess vegna hefur það verið algjört lykilatriði hversu ferðaþjónustan hefur verið sveigjanleg og fyrirtækin rösk við að grípa þau tækifæri sem hafa skapast. Hér er ég ekki sérstaklega að vísa til þeirra breytinga sem hafa orðið í hinu alþjóðlega umhverfi. Ég er fyrst og fremst að vísa til þeirra miklu breytinga sem hafa orðið á ferðaháttum fólks sem hingað kemur til lands og á högum Íslendinga sem fara í ferðalag um landið sitt.
Það er ástæða til þess að fara nokkrum orðum um þessar breytingar. Á síðustu Ferðamálaráðstefnu kom ég talsvert inn á þá miklu aukningu sem hefur orðið á framboðshlið ferðaþjónustnnnar. Þar vék ég sérstaklega að aukningu sætaframboðs og aukningu á hótelrýmum hér á landi. Það er enn ástæða til þess að gefa þessu máli nokkurn gaum. Fyrir um réttu ári blöstu við þær staðreyndir að viðbótarsætafjöldi til landsins með flugi og ferju yrði um 120.000. Þetta er gríðarleg aukning. Við skulum hafa það í huga að 330.000 erlendir farþegar komu hingað til lands í fyrra og álíka fjöldi Íslendinga lagði í hann til annarra landa. Aukning í sætaframboði hélt áfram á þessu ári og mun enn vaxa á því næsta.
Ef við skoðum þetta aðeins nánar þá er það þannig að hjá Icelandair var sætaframboðið um 1.700.000 sæti í fyrra en verða um 1.850.000 sæti í ár. Enn sjáum við vöxt á komandi ári. Icelandair hafa boðað áframhaldandi kröftuga markaðssókn og ljóst er að sætaframboð hjá því fyrirtæki fer í 2.019.000 sæti á næsta ári. Aukningin hjá Icelandair nemur því frá því í fyrra til næsta árs ríflega 300 þúsund sætum. Hjá Iceland Express verður sætaframboðið á þessu ári um 370.000 sæti en var um 176.000 árið á undan. Það er nær tvöföldun. Norræna, nýja glæsilega ferjan sem er í siglingum milli Seyðisfjarðar og Evrópu, hefur aukið framboð hjá sér úr 26.700 sætum árið 2003 í 62.000 sæti árið 2004.
Þetta er gríðarleg aukning og ánægjulegt er að sjá að hún er líka að kalla fram aukinn fjölda ferðamanna. Í tilfelli ferðaþjónustunnar hefur það orðið reynslan að aukning á framboði skapar forsendur til aukinnar eftirspurnar, einkanlega þegar slíku er fylgt eftir með öflugri markaðssókn. Það hefur nákvæmlega gerst hér á landi eins og ég hef þegar rakið.
Sömu sögu er að segja varðandi hótelrými og framboð gistirúma. Á árinu 2003 í mánuðunum janúar til apríl, á svo kallaðri lágönn, var framboð gistirúma um 9.600 en fór í tæp 10.000 á þessu ári. Í tölum sem við höfum frá maí til ágúst, á háannartímabili, er ljóst að aukningin nemur um 700 gistirúmum á milli sömu ára. Fjárfesting í auknu gistirými heldur áfram. Slíkt endurspeglar tiltrú markaðarins og þeirra sem gleggst mega vita á frekari vexti í ferðaþjónustunnar. Aðkoma nýrra fjárfesta að greininni sýnir líka að menn eygja þarna arðsvon. Sérlega ánægjulegt er til þess að vita að fjárfestar hafa lagt fjármuni sína í ýmis svið ferðaþjónustunnar, svo sem flugfélög, gistingu, afþreyingu, bílaleigubíla, svo eitthvað sé nefnt. Þetta er uppörvandi. Það gríðarlega mikla fjármagn sem flæðir um hagkerfi okkar, finnur sér núna farveg til ávöxtunar í ferðaþjónustunni. Slíkt er mjög af hinu góða.
Það er ljóst mál að í íslenskri ferðaþjónustu eins og í öðrum löndum er ferðaþjónustan að verða æ einstaklingsmiðaðri. Fólk fer út fyrir landsteinana, heimsækir fjarlæg lönd á sínum eigin forsendum og vill geta notið persónulegrar þjónustu sem það skipuleggur sjálft. Þetta stafar af betri kjörum, almennari menntun, þar gegnir netið lykilhlutverki, þar skipta lággjaldaflugfélögin um heim allan miklu máli og þar ræður líka fjölbreytt framboð af afþreyingu. Þetta verður auðvitað til þess að það skapast nýir markaðir, þó aðrir hverfi að einhverju marki í staðinn. Gott dæmi um þetta er þróun á bílaleigum í landinu. Á árinu 1999 voru skráðir nýir bílaleigubílar 287 hér á landi. Ári seinna voru nýir bílaleigubílar 494. Talan nær tvöfaldaðist árið 2001 og nýir bílaleigubílar voru 946 Þeir voru síðan 1.036 árið 2002 og 1.372 árið 2003. Nýskráningar bílaleigubíla höfðu m.ö.o. fimmfaldast frá árinu 1999 til 2003. SAF áætlar að bílafjöldinn sé um 4.000 bílar yfir sumarið þegar ferðamannastraumurinn er sem stríðastur. Fjöldi bíla í árslok hefur aukist úr 2.044 árið 1999 í 3.108 í fyrra.
Þetta er auðvitað vísbending um þær breytingar sem orðið hafa í ferðavenjum fólks en þetta er líka afraksturinn á þeim umskiptum sem hafa orðið í fjármagnskerfi okkar, þar sem rekstrarleigur og annað fjölbreytilegt fjármögnunarform hefur gefið bílaleigunum tækifæri til fjármögnunar sem ekki var til staðar áður. Athyglisvert er jafnframt að ljóst er að bílaleigum hefur fækkað, þær voru árið 2001 53. 2002 voru þær 61 en eru ekki nema 51 á s.l. ári. Það er m.ö.o. ljóst að bílaleigurnar eru að stækka og verða öflugri og geta tekist á við stærri verkefni.
Á sama tíma hefur það gerst að fjöldi leyfa til fólksflutninga með rútum stóð í stað á milli áranna 2002 og 2003. Hins vegar varð athyglisverð þróun í sérhæfðum hluta þessa markaðar. Sérútbúnir jeppar sem höfðu rekstrarleyfi, voru 15 árið 2000, voru 23 ári seinna, 27 árið 2002 og 51 í fyrra. Þarna er enn eitt dæmið um hvernig menn eru stöðugt að leita nýrra möguleika. Þetta síðasta sem ég nefni má kannski kalla nýtt birtingarform þess sem áður þekktist og voru kallaðir fjallabílstjórar. Mennirnir sem bjuggu til nýja möguleika á að njóta íslenskrar náttúru og urðu goðsagnir í lifanda lífi.
Ekki fer heldur framhjá nokkrum að fjárfesting í hjólhýsum og tjaldvögnum hér á landi hefur orðið ævintýraleg á síðustu árum. Við sem ferðumst mikið um landsins vegi verðum þessa vel vör að sumarlagi. Vel veit ég að slíkt er þyrnir í augum margra gistihúsaeigenda, sem þurfa að keppa við þennan nýja keppinaut á markaðnum. Árið 1994 eða fyrir einum áratug voru hér á landi 630 hjólhýsi en 2360 tjaldvagnar. Í fyrra var tala hjólhýsa orðin 747 en tjaldvagnarnir voru orðnir 8439, hafði með öðrum orðum fjölgað um 360 %. En í öllum breytingum felast tækifæri. Líka í ferðaþjónustu. Ætla má að sá sem fjárfest hefur fyrir stórfé í slíkum gripum, kjósi að nýta fjárfestinguna hér innanlands og sækist þá eftir þeirri þjónustu og afþreyingu sem ferðaþjónustan hefur verið að byggja upp á öðrum sviðum. Þarna þurfa menn því að vera vel vakandi yfir nýjum möguleikum. Ánægjulegt er að vita til þess að á sama tíma og landinn væðist tjaldvögnum og hjólhýsum fer hann í vaxandi mæli til gistingar á hótelum og gististöðum landsins. Þetta sýna gistináttaskýrslur Hagstofunnar okkur.
Á síðustu ferðamálaráðstefnu í Mývatnssveit var nokkuð rætt um hvalveiðar sem þá höfðu hafist fyrr um sumarið. Höfðu margir innan ferðaþjónustunnar áhyggjur af afleiðingum þessarar ákvörðunar. Öllum er kunnugt um skoðanir mínar í þeim efnum. Tvö ár hafa nú liðið þar sem saman hefur farið hvalveiðar og hvalaskoðun. Nú höfum við fengið allmikla reynslu og hún er sem fyrr, jafnan ólygnust. Því var haldið fram af ýmsum að ekki skipti máli hversu mörg dýr yrðu drepin eða hversu viðurhlutamiklar veiðarnar yrðu. Við það að fyrsti hvalurinn yrði skotinn væri skaðinn skeður. Nú geta menn endalaust deilt um þessi mál en eitt blasir við; á sama tíma og hvalveiðar eru stundaðar hér við land í takmörkuðum mæli, undir vísindalegu eftirliti þá fjölgar ferðamönnum sem aldrei fyrr. Það er með öðrum orðum ljóst að ef menn leggja sig fram og vinna með ábyrgum hætti þá er hægt að láta ríma saman sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda okkar í hafinu og íslenska ferðaþjónustu. Það skiptir máli. Það er mikið fagnaðarefni.
Ein ástæða þess að okkur er að ganga betur í íslenskri ferðaþjónustu er vafalaust sú mikla uppbygging sem orðið hefur á innviðum landsins. Þar er ég auðvitað fyrst og fremst að horfa til samgönguþáttanna, vegagerðar, flugvalla og annars þess háttar. Það er mikið fagnaðarefni. Ísland hefur gjörbreyst að þessu leyti. En öllum framkvæmdum fylgir röskun. Það sjáum við t.d. við þá stórfelldu vegagerð sem nú fer fram víða um landið, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu. Í því sambandi langar mig til þess að vekja máls á atriði sem við höfum rætt innan Ferðamálaráðs og höfum reynt að hafa áhrif á með aðgerðum okkar. Það fer ekkert á milli mála að merkingar í tengslum við framkvæmdir hér á landi eru algjörlega óviðunandi. Raunar svo mjög að það er ekki bara til vansa heldur getur valdið stórhættu. Það er mikil ábyrgð sem framkvæmdaaðilar og ábyrgðaraðilar slíkra verka axla og það er sjálfsögð krafa að merkingar vega séu bærilegar og séu á íslensku jafnt sem ensku. Hvað má t.d. útlenskur ferðamaður hugsa sem les skilti þar sem stendur: Vegurinn er lokaður vestan við Vatnsmýrarveg hjá BSÍ? Þetta er óskiljanlegt öllum nema reykvískum innbyggjurum og sennilega bara þeim sem klárir á kompásinn !! Sama er í rauninni að segja um merkingar á vegum úti. Þær þarf að bæta mjög. Við höfum reynt að beita okkur í þessum málum en því miður án mikils sýnilegs og því nota ég þetta tækifæri til alvarlegrar áskorunar til allra þeirra sem hlut eiga að máli að bæta tafarlaust úr. Hér er um öryggismál að ræða og sjálfsagða kröfu.
Góðir fundarmenn.
Þegar við hugleiddum innan Ferðamálaráðs hvert yrði höfuðviðfangsefni ferðamálaráðstefnunnar núna þá var af mjög mörgu að taka. Okkur þótti hins vegar einboðið að reyna að bregða sérstöku ljósi á raunverulegan hlut ferðaþjónustunnar í íslensku atvinnulífi og efnahagslífi. Sá mikli vöxtur sem hefur orðið í greininni hlýtur að gefa okkur tilefni til þess að kortleggja sem best umfang greinarinnar og þýðingu hennar í sem víðustu samhengi. Þess vegna er fagnaðarefni að eiga þess kost hér á eftir að hlýða á álit sérfræðings sem unnið hefur að þessu verkefni og jafnframt að heyra sjónarmið fólksins innan atvinnugreinarinnar til þessa máls.
Við getum sannarlega litið stolt um öxl þegar árangur liðinna ára er metinn og sú mikla fjárfesting sem hefur orðið í greininni er til marks um það að það fólk sem innan hennar starfar hafi trú á framtíðarmöguleikunum og er jafnframt til marks um það að íslenskar lánastofnanir telja möguleikana vera til staðar.
Ferðaþjónusta er nú orðinn mikilvægur þáttur í atvinnulífi og atvinnusköpun á landssvæðum þar sem svo var ekki fyrir fáeinum árum. Á ári hverju opnast mönnum sýn að þessu leitinu í æ fleiri landshlutum. Sú einstaklingshyggja sem hefur ríkt innan greinarinnar er að mínu mati hennar höfuðstyrkleiki en um leið líka veikleiki hennar. Styrkleiki þar sem menn eru fljótir til að bregðast við breytingum á aðstæðum og það er mikill kostur í atvinnugrein sem er að taka svo miklum breytingum sem ég hef hér verið að rekja. En um leið hefur stundum skort á meiri heildarhyggju og skýrari sýn um heildarhagsmunina sem við verðum að hafa í huga. Þess vegna hygg ég að það hafi verið til góðs fyrir greinina að geta fylgt liði í samstarfsverkefnum af þeim toga sem við höfum verið að efna til í markaðsmálum ferðaþjónustunnar hér á landi.
Góðir ráðstefnugestir.
Ég vil ljúka þessum orðum með því að færa félögum mínum í Ferðamálaráði kærar þakkir fyrir ákaflega gott samstarf. Starfsfólki ráðsins þakka ég dugmikið starf og ferðamálastjóra fyrir einstaklega ánægjulegt samstarf og vel unnin störf. Ennfremur flyt ég samgönguráðherra, ráðherra ferðamála einlægar þakkir fyrir gott samstarf og afar trausta varðstöðu um hagsmuni ferðamálanna í landinu.
