Tveir af hverjum fimm
Það er einkum þrennt sem athygli vekur við úrslit liðinna forsetakosninga. Lélegasta kosningaþátttaka í 85 ár, fimmti hver kjósandi sem fór á kjörstað skilaði auðu og að tíundi hver kjósandi kaus næsta óþekktan frambjóðanda í stað sitjandi forseta. Þegar upp er staðið kusu 42,5% Ólaf Ragnar Grímsson; tveir af hverjum fimm atkvæðisbærra manna. Enginn getur sagt með sanni að slík kosningaúrslit séu góð fyrir sitjandi forseta.
Fyrirfram hefði mátt ætla að kosningaþátttaka yrði góð. Fjölmiðlar höfðu beint sjónum sínum að frambjóðendunum síðustu vikur. Umræður um stöðu forsetaembættisins höfðu verið óvenjulega miklar og almenn þjóðfélagsumræða hafði snert mjög stöðu forsetans. Slíkar umræður hefðu að öðru jöfnu átt að skerpa áhuga manna á kosningunum og ýta undir áhuga á að kjósa. Þegar það svo gerist að meira en þriðji hver atkvæðisbær maður hirðir ekki um að nota kosningarétt sinn þá hlýtur það að kalla á umræður.
Mikil kosningaþátttaka er einkenni á íslensku samfélagi
Hér á landi er kosningaþátttaka mikil og almenn. Almennt fara menn á kjörstað og greiða þar atkvæði en einungis fáeinir skila auðu. Að sönnu er það ekki svo í nágrannalöndum okkar mörgum hverjum. Við höfum fagnað því að almenningur vill kjósa og talið það til marks um að kjósendur finni samhljóm á milli þess sem efst er í huga fólks og þess boðskapar sem stjórnmálflokkarnir færa fram. Þetta er þeim mun ánægjulegra sem það er ljóst að línurnar á milli stjórnmálaflokkanna hafa ekki verið eins skarpar og oft áður. Að baki eru að mestu þær deilur sem settu mestan svip sinn á stjórnmálabaráttu lýðveldistímans; átökin um varnarmál og hugmyndafræðileg barátta um markaðsbúskap eða sósíalisma. Eftir sem áður gengur almenningur að kjörborðinu í meira mæli hér en víðast annars staðar. Og gagnstætt þróuninni erlendis, þá jókst kosningaþátttaka hér á milli alþingiskosninganna í fyrra og 1999.
Sitja heima eða skila auðu
Svo gerist það að við höldum forsetakosningar. Þátttakan fer niður úr öllu valdi, fjölmargir skila auðu en einstaka menn, þar með talið forsetinn okkar, reyna að gera sem minnst úr þeim tíðindum. Hvað er hér á seyði? Eru menn að apa eftir goðsögninni um strútinn og stinga höfðinu í sandinn?
Vitaskuld kallar þetta á umræður. Einhver hefði einhvern tímann - og af minna tilefni -kallað þessi tíðindi söguleg og ekkert minna. Höfum talnalegar upplýsingar á hreinu. Það voru 213.553 á kjörskrá. Af þeim greiddu um 63% atkvæði, eða 134.374. Þetta þýðir að um 79 þúsund manns fóru ekki á kjörstað. Í síðustu alþingiskosningum kusu um 87% og í síðustu fimm forsetakosningum var þátttakan að jafnaði um 85%. Slíkt hlutfall þýddi miðað við núverandi kjörskrá að nálægt 50 þúsund fleiri kjósendur hefðu nú farið á kjörstað en raunin varð á.
Er það að minnsta kosti ekki alveg ljóst að sá stóri hópur sem sat heima, gerði það ekki vegna eindregins stuðnings við þá þrjá einstaklinga sem í kjöri voru? Eða finnst mönnum líklegt að einhver þessara tugþúsunda Íslendinga sem fór ekki á kjörstað segi sem svo: Ég er svo gríðarlega mikill stuðningsmaður hans Ólafs Ragnars, eða hans Baldurs, eða hans Ástþórs að ég ætla alls ekki á kjörstað!!
Við sem langa reynslu höfum af kosningastarfi þekkjum það líka mæta vel að oft segja menn: Við ætlum ekki á kjörstað eða skila bara auðu af því að þið eruð allir eins. Setja með öðrum orðum oft samasemmerki að þessu leyti á milli þess að skila auðu og greiða ekki atkvæði Sama á vitaskuld við í forsetakosningum, það vita allir.
Reiðir og ráðvilltir
Léleg kosningaþátttaka kallar ætíð og alls staðar á skýringar. Í Bandaríkjunum telja menn það m.a. til marks um lítinn samhljóm á milli málflutnings frambjóðendanna og almennings. Menn hirða ekki um að fara á kjörstað þess vegna. Þetta veldur áhyggjum út frá lýðræðislegu sjónarmiði. Menn telja því litla kosningaþátttöku jafnan vera veikleikamerki.
Nýlega eru Evrópuþingskosningar að baki. Margt vakti athygli við þær. Eitt þeirra var hrikalega léleg kosningaþátttaka. Og hvað sögðu menn um það? Hið breska virta tímarit The Economist ( sem sannarlega er hallt undir evrópusamvinnu) orðar það skilmerkilega. Evrópskir kjósendur eru reiðir og ráðvilltir, segir blaðið og þeir hafa látið það í ljósi meðal annars með því að sitja heima eða greiða ekki atkvæði.
Engin tíðindi?
Nú segja menn: Það á ekki að tala um þ.etta því hingað til hafa menn ekki beint athyglinni að kosningaþátttöku eða auðum atkvæðum Það er vissulega rétt, ekki hingað til. En úrslit þessara kosninga eru líka einsdæmi að þessu leyti. Hér á landi gerist það í fyrsta sinnn að kjósendur sýna hug sinn í verki svo afdráttarlaust með því að láta í ljósi áhugaleysi í besta flalli, eða fullkomna andstöðu við frambjóðendurna þrjá með því að sitja heima ellgar greiða ekki atkvæði. Auk þeirra sem lýstu andstöðu sinni við sitjandi forseta með því að greiða mótframbjóðendum hans atkvæði sitt. Slíkt og þvílíkt hefur ekki gerst í forsetakosningum hér á landi fyrr. Þetta eru tíðindi og menn eiga ekki að la´ta eins og ekkert hafi gerst.
Einar K. Guðfinnsson, formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins
