Skýrar leikreglur verndi minni hluthafa
Þetta var tiltölulega einfalt hér fyrr meir. Fæstir áttu hlutabréf, a.m.k. svo nokkru næmi. Ævisparnaður manna var húsnæðið og kannski fáeinar krónur á bók. Síðan hefur allt breyst. Stöðugt fleiri beina ævisparnaði sínum í æ fjölbreyttara eignaform. Með batnandi lífskjörum vex ekki einungis möguleikinn til þess að eyða tekjum sínum, heldur líka til þess að eyða þeim í sparnað. Gamla máltækið um að græddur sé geymdur eyrir á svo sannarlega við.
Almenningur fjárfestir í hlutafé
Í svari við fyrirspurn minni á Alþingi upplýsti fjármálaráðherra á sínum tíma að ótrúlegur vöxtur hefði orðið í hópi þeirra sem keyptu sér hlutabréf. Var þar líklega á ferðinni samtvinnun almennrar hagnaðarvonar og þess að veittur var skattaafsláttur þeim sem keyptu hlutabréf í tilteknum hlutafélögum. Á einum áratug fjölgaði þeim um helming sem nýttu sér þetta. Um fjörutíu þúsund manns höfðu keypt sér hlut í fyrirtækjum árið 1990 en voru orðnir um 80 þúsund sem það gerðu árið 1999, eða tæplega 40 prósent framteljenda.
Þetta er gríðarleg breyting. Líklegt má telja að á flestum heimilum landsins séu einstaklingar sem eigi hlutabréf. Fólk í öllum tekjuhópum landsins á því mikilla hagsmuna að gæta. Hin venjulegi einstaklingur treystir því að lög og reglur landsins og almennt viðskiptasiðferði tryggi hagsmuni hans. Menn festa fé sitt í fyrirtækjum í trausti þess að leikreglurnar séu sanngjarnar og að menn hafi af þeim skjól. Í þá átt hefur öll þróunin verið. Löggjöfin hefur miðað að því að treysta hag minni hluthafa, búa þeim til sérstakt skjól.
Ákvæði um yfirtökuskyldu - þróunin
Fram til ársins 1998 höfðu ekki gilt bein ákvæði um yfirtökuskyldu stórra hluthafa. En með lögum um kauphallir sem voru samþykkt 6. apríl það ár var slíkt ákvæði sett í lögin í fyrsta sinn með beinum hætti. Þess ber þó að geta að í lögum um einkahlutafélög og hlutafélög frá 1994 og 1995 var kveðið á um innlausn, ætti hluthafi meira en 90% hlutafjár. Við lagasetninguna árið 1998 var horft til fordæma frá Evrópu og þeirrar þróunar sem menn töldu sig merkja í evrópskri lagasetningu. Í gildandi lögum um verðbréfaviðskipti sem sett voru hinn 6. mars í fyrra er kveðið á um að yfirtökuskylda myndist við 40 prósenta eignarhlut og sterkar raddir voru um að ganga lengra. Þannig sagði í nefndaráliti efnahags og viðskiptanefndar sem ég var þá formaður fyrir:
"Ákvæði um yfirtökuskyldu aðila sem eignast ráðandi hlut í hlutafélagi hefur einnig verið mjög til umræðu. Hafa margir talið nauðsynlegt að lækka það hlutfall atkvæðisréttar sem leiðir til yfirtökuskyldu. Ljóst er að hluthafar eru í flestum tilvikum komnir með ráðandi hlut áður en skylda til yfirtökutilboðs stofnast samkvæmt gildandi reglum. Með lægra hlutfalli atkvæðisréttar sem leiðir til yfirtökuskyldu eru hagsmunir hluthafa í yfirteknu félagi betur tryggðir. Þá er talið að lækkun hlutfallsins leiði til skilvirkari hlutabréfamarkaðar. Nefndin leggur af þessum sökum til að hlutfallið verði lækkað niður í 40%. Ljóst er að slíkt atkvæðamagn gerir hluthöfum í flestum tilvikum kleift að hafa ráðandi áhrif á stjórnun félaga. Jafnvel má leiða að því líkur að ráðandi áhrif skapist oftast við enn lægra hlutfall atkvæðisréttar. Ekki er gengið lengra í lækkun hlutfallsins að þessu sinni en nefndin telur engu síður ástæðu til að taka það til gaumgæfilegrar skoðunar hvort rétt sé að lækka það enn meira."
Gagnkvæmt traust
Það er því alveg ljóst í hvaða átt löggjafinn hefur viljað ganga. Þróunin hefur verið merkjanleg og skýr. Um það hefur verið prýðileg sátt. Fulltrúar allra þingflokka sem áttu sæti í efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis skrifuðu undir fyrrgreindan texta.
Það var því að vonum að við þingmenn úr öllum þingflokkum á Alþingi sammæltumst um tvö frumvörp þar sem enn er gerð tilraun til þess að styrkja stöðu minni hluthafa. Þetta er í samræmi við þann þingvilja sem birst hefur ítrekað á Alþingi og hér hefur verið í nokkru rakin.
Enginn vafi er á því að mjög mikilvægt er að hér á landi verði áfram starfandi öflugur hlutabréfamarkaður. Ein forsenda þess er að almenningur telji sér óhætt að festa hluta ævisparnaðar síns í hlutabréfum. Til þess að svo megi verða þarf fólk að vera visst um að það geti treyst leikreglunum og að þær séu skjól hinum almenna hluthafa. Að fólk sem fjárfesti í hlutabréfum upplifi sig ekki sem lítið síli í hákarlatjörninni. Forsenda þess er að leikreglur séu skýrar, verndi minni hluthafana, án þess að þær komi í veg fyrir eðlilega þátttöku öflugra fjárfesta; fagfjárfestanna sem við höfum líka verið að setja lög um. Þannig er líklegt að fleiri gerist hluthafar í íslensku atvinnulífi og hlutabréfamarkaðurinn verði lifandi og fái aðhald frá smáum hluthöfum sem og hinum stærri.
Leið til að jafna og bæta lífskjör
Á þessu máli er líka önnur hlið, sem væntanlega er umdeildari pólitískt. Það er sú röksemd að virk þátttaka almennings í hlutabréfakaupum geti líka verið aðferð við að jafna kjör og gefa almenningi ríkari þátt í hagnaði fyrirtækjanna. Á það hefur verið bent að margar tilraunir til þess að jafna lífskjör með kjarasamningum, skattalegum aðgerðum og félagslegum úrræðum hafi runnið út í sandinn. Með því að almenningur eigi hlut í fyrirtækjum njóti hann ábatans ef vel gengur og eigi þess kost að auka eigur sínar. Um slíkt verður þó tómt mál um að tala, nema fólk telji sér óhætt að fjárfesta í fyrirtækjum. Þess vegna þarf löggjafinn að búa til þær aðstæður að fólk telji sér það óhætt. Löggjöf sem styrkir rétt lítilla hluthafa enn frekar frá því sem nú er, leiðir til slíks og er því ein mikilvægasta forsenda þess að almenningur í þessu landi verði til frambúðar reiðubúinn að festa fé sitt í atvinnurekstri. Einmitt um þessar mundir er þörfin knýjandi. Fréttir berast af óvenjulágu sparnaðarhlutfalli almennings og því þarf að snúa við.
Þverpólitísk samstaða
Mikil þverpólitísk samstaða á Alþingi vekur þær vonir að með lagasetningu verði staða hins almenna hluthafa styrkt enn frekar en nú er. Í þá átt hefur þróunin verið hingað til. Við vitum að fullt tilefni er til frekari aðgerða. Þess vegna meðal annars fluttum við sexmenningar, úr öllum stjórnmálaflokkum, á dögunum frumvörp sem lúta að þessu. Góðar viðtökur almennings og fjölmiðla, svo sem leiðari Morgunblaðsins er gott dæmi um, eru sannarlega uppörvandi og sýna að mikill vilji er til þess að löggjafinn bregðist við og sýni hug sinn til málsins.
