Þegar villuljós verður leiðarljósið
Þær tölur um mögulegar tekjur ríkisins, af makrílveiðum, sem nú eru í umræðunni, eru út úr öllu korti. Þegar því er haldið fram að ríkissjóður hefði getað aflað sér 9 milljarða með útboði á veiðiréttinum, er augljóslega gengið út frá forsendum sem ekki standast. Þessir 9 milljarðar eru hærri tala en nemur framlegðinni. Þetta er hærri upphæð en eftir er, þegar búið er að greiða allan breytilegan kostnað,svo sem laun sjómanna og annan rekstrarkostnað við útgerðina á borð við olíu, veiðarfæri, viðhald og svo framvegis. Þá er eftir að fjármagna alla fjárfestinguna sem er forsenda makrílútgerðarinnar. Þar með sjáum við auðvitað að þessar vangaveltur um meintan mögulegan ávinning ríkisins af makrílveiðunum ganga ekki upp.
Sagt er að þessi 9 milljarða ávinningur ríkisins myndi koma í ljós ef veiðirétturinn yrði boðinn út. En er það svo? Finnst einhverjum það líklegt að útgerðir myndu bjóða svo hátt í veiðirétt til eins árs, að þær ættu ekki fyrir launum sjómanna, gætu ekki borgað fyrir olíuna, veiðarfærin eða gert við skipin? – Og hvað þá staðið undir fjárfestingu sem er forsenda þess að unnt sé að veiða og vinna makrílinn.
Markílveiðar kalla á mikla og dýra fjárfestingu
Makrílveiðar kalla á mikla fjárfestingu. Þau skip sem eru að ná mestum árangri í veiðinni eru öflug og dýr. Til þess að skapa sem mest verðmæti af veiðunum réðust útgerðirnar í fjárfestingu. Ef veiðirétturinn væri skýr og til lengri tíma má fullyrða að fjárfestingin yrði meiri og árangurinn enn betri. Þannig sjáum við að þau skip sem best voru útbúin til veiðanna og til góðrar aflameðferðar fengu best afurðaverð.
Leiguafnotaréttur til eins árs er ekki líklegur til að stuðla að slíku. Þó er öllum ljóst að aðstæður í þjóðarbúi okkar kalla á auknar fjárfestingar. Ekki síst hagsmunir ríkissjóðs. Varla vilja menn þá búa til fyrirkomulag gjaldtöku sem vinnur gegn fjármunamyndun, fjárfestingu, í sjávarútvegi.
Hvað myndu menn bjóða hátt?
Þær vangaveltur sem hafa verið um mögulegan milljarða ávinning ríkissjóðs af makrílveiðun byggjast á því að útgerðarmenn bjóði í veiðiréttinn það verð sem þeir telja forsvaranlegt út frá eigin rekstri. Finnst einhverjum það líklegt að það verð yrði svo hátt að ekkert yrði eftir til að borga fjárfestingu og dygði ekki fyrir almennum rekstrarkostnaði? Þessi spurning svarar sér sjálf. Það leiðir af þessu að borin von verði til þess að út úr þessum tilboðum rynnu 9 milljarðar í ríkissjóðinn.
Hvernig verður staðið að útboðinu?
Og enn má velta upp öðrum fleti. Hvernig er ætlunin að standa að útboðinu? Af umræðunni má ráða að ætlunin sé fyrst og fremst að tryggja hámarkstekjuöflun ríkissjóðs. Það er sjónarmið út af fyrir sig. En þá er líka ljóst að þau sjónarmið sem hafa verið uppi í sjávarútvegsumræðunni almennt og makrílumræðunni sérstaklega, um dreifingu veiðiréttarins, yrðu fyrir borð borin. Nú er veiðiréttur í makríl á stórum uppsjávarskipum, frystitögurum, ísfiskskipum og smábátum. Þessir útgerðarflokkar eru mis vel eða illa í stakk búnir að bjóða í þessar veiðiheimildir. Hver yrðu þá örlög þeirra ef farin yrði tilboðsleiðin?
Það er alveg ljóst að þeir sem nú reikna sig upp í stjarnfræðilegar upphæðir á grundvelli tilboðsleiðar ganga út frá því að útboðin verði hömlulaus. Það er í sjálfu sér sjónarmið sem á fullan rétt á sér. En menn verða þá líka að hyggja að afleiðingunum. Með þeim væru borin fyrir borð öll sjónarmið um dreifingu kvótans. Finnst þó ýmsum að samþjöppun hans á undanförnum árum hafi gengið nógu langt, svo ekki sé tekið dýpra í árinni.
Hvernig verður verðmæti auðlindarinnar til?
Rétt er það að makrílveiðarnar og vinnsla afurðanna, til sjós og lands hafa verið ábatasamar, en alls ekki án áhættu. Gleymum því ekki að við erum hér að veiða úr stofni sem mjög nýlega er farinn að ganga í svona miklum mæli inn í lögsöguna. Við eigum núna í viðræðum við önnur strandríki um kvóta okkur til handa og enginn veit á þessari stundu hvert þær munu leiða okkur. Við höfum verið að veiða aflann og vinna hann við aðstæður sem margir töldu fyrirfram ómögulegar. Makrílinn er veiddur að sumarlagi þegar hann er feitur og alls ekki auðveldur í vinnslu. Var það raunar álit margra samkeppnisaðila okkar að útilokað yrði að gera hann að almennilegri vöru við slíkar aðstæður. Sjávarútvegsmenn okkar í samvinnu við vísindamenn okkar, náðu hins vegar tökum á þessu verkefni með árangri sem þjóðarbúið er nú mjög að njóta góðs af. Forsenda þess var auðvitað fiskveiðirétturinn sem hvatti útgerðir til þess að reyna að ná fram hámarksafrakstri úr nýtingu takmarkaðrar auðlindar. Þannig sjáum við enn einu sinni að það er einmitt fyrirkomulagið við veiðarnar sem getur haft áhrif á það hversu verðmæt auðlindin okkar er. Hinn einstaklingsbundni fiskveiðiréttur stuðlar að hagkvæmni, því að hann býr til hvata fyrir þá sem veiðarnar stunda að búa til eins mikil verðmæti og framast er unnt út úr takmarkaðri auðlind.
Langtímahugsun eða löngun til skammtímaávinnings
Fyrir fiskveiðiréttinn er sanngjarnt að greitt sé afgjald til eigandans, þjóðarinnar. Um það er ekki lengur mikill ágreiningur. En menn hljóta þá líka að geta sammælst um að slíkt gjald hamli ekki fjárfestingum í atvinnugreininni, né komi í veg fyrir að útgerðir geti hámarkað verðmæti þess takmarkaða afla sem úr sjó er dreginn. Löngunin til skammtímaávinnings má ekki bera langtímahugsunina ofurliði. Jafnvel ekki þó hún sem drifin áfram af svo göfugri hugsjón sem þeirri að bera björg í bú ríkissjóðs. Það er nefnilega aldrei gott að menn geri villuljós að leiðarljósi sínu.
Grein í Morgunblaðinu 9. nóvember 2011
