Hvað á að gera við úrelt skip?
All nokkrar umræður hafa orðið upp á síðkastið um þá stöðu sem komin er upp í ýmsum höfnum landsins. Er hér vísað til þess að úrelt skipt og úr sér gengin skip liggja víða í höfnum landsins og valda höfnunum fjárhagslegu tjóni og vandræðum og eru stórlega íþyngjandi fyrir eigendur skipanna sem eiga varla nokkur úrræði.
Þessi mál hafa oft verið umrædd á vettvangi sveitarstjórnarmanna og hefur komið fram uggur margra vegna þessa ástands. Þannig má í rauninni segja að menn hafa varla vitað í hvorn fótinn þeir geti stigið. Annars vegar er sú staða uppi að þessi umræddu skip eru farin að valda fjárhagslegu tjóni, en á hinn bóginn hafa mönnum í raun verið allar bjargir bannaðar.
Mistök Alþingis
Lengi töldu menn að sú leið að farga skipunum með því að sökkva þeim væri ófær. Alþjóðlegir samningar á borð við svonefnt OSPAR samkomulag meinaði mönnum slíkt. Við nánari athugun þess máls á sl. vetri kom hins vegar annað á daginn. Samkvæmt OSPAR samningnum um verndun Norður Atlantshafsins sem var undirritaður í París 30. september 1992, en tók gildi 25. mars 1998, er varp skipa í hafið heimilað til ársloka 2004.
Þegar þáverandi umhverfisráðherra flutti stjórnarfrumvarp árið 1996 um breytingu á lögum um varnir gegn mengun sjávar var einmitt ætlunin að styðjast við þessa heimild úr OSPAR samningnum og leyfa slíka förgun út árið 2004. Illu heilli lagði umhverfisnefnd Alþingis það til að þessi heimild yrði numin brott og samþykkti þingið það. Athyglisvert er að Alþingi ákvað þetta án þess að það væri í raun rökstutt í nefndaráliti.
Í Noregi er heimilt að sökkva ónýtum skipum
Í ljósi alls þessa lagði undirritaður það til í vetur með sérstöku frumvarpi að þessi heimild yrði endurvakin. Meðflutningsmaður minn að þessari tillögu er Kristján Pálsson alþm. Þess má geta að frændur vorir Norðmenn nýta sér einmitt þessa heimild og ætti okkur varla að vera vandara um en þeim.
Ekki þarf að taka það fram, að forsenda fyrir slíku yrði vitaskuld að skipin yrðu tæmd af öllum mengandi efnum, - glussa, olíu og rafgeymum, - svo dæmi séu tekin. Einnig er sjálfsagt að stjórnvöld ákveddu fyrirfram hvar sökkva mætti þessum skipum og að þau svæði yrði merkt inn á sjókort. Væri þannig algjörlega hægt að koma í veg fyrir mengun og hættu fyrir sjófarendur.
5 kílómetra viðlega
Sem dæmi um hinn fjárhagslega ávinning af þessu má líta til upplýsinga sem fram koma í greinargerð með frumvarpi okkar Kristjáns:
"Við leggjum verulegt fjármagn til hafnargerðar og er eðlilegt að gerð sé krafa um að sú fjárfesting nýtist sem best. Kostnaður við gerð viðlegukanta er verulegur. Við athugun um hverfisnefndar Hafnarsambands sveitarfélaga dagana 4.?7. desember 2000 kom í ljós að í höfnum landsins voru 158 verkefnalaus skip, þar af 88 fiskibátar, 14 skuttogarar, 38 smábátar og 20 önnur skip. Talið var að í þessum bátum væru um 70 þúsund tonn af járni. Kostnaður við förgun stálskipa er nú talinn vera um 15 kr. á hvert tonn. Ef þessi skip og bátar lægju hver fram af öðrum tækju þeir upp um 5 km af viðlegurými, en 2?3 km ef um algenga viðlegu væri að ræða þar sem bátar liggja hver utan á öðrum."
Vandinn vex
Þetta eru athyglisverðar tölur. Það er á hinn bóginn nauðsynlegt að taka það skýrt fram að því fer fjarri að öll þau skip sem liggja verkefnalaus í höfnum séu þar í reiðuleysi. Mörg skipanna hafa einfaldlega ekki verkefni, stundum um lengri, en önnur um skemmri tíma. Eigendur þeirra eru í sumum tilvikum að kanna sölumöguleika skipanna eða leita nýrra verkefna. Engu að síður er svo ástatt um býsna mörg skip og báta að þeirra bíður ekkert annað en förgun. Má ætla að þeim bátum fjölgi á næstunni, vegna aðstæðna í útgerð, minni aflaheimilda í mikilvægum fisktegundum, lagabreytinga í kjölfar Valdemarsdóms osfrv. Þá eru ótalin þau fley sem bókstaflega liggja í reiðileysi í höfnunum. Sá vandi er sýnu verstur þegar ekki finnst eigendi að skipunum. Fyrirtæki koma og fara og í nokkrum tilvikum eru fyrirtækin sem áttu skipin orðin gjaldþrota. Eftir stendur það þá að þessi skip taka dýrmætt athafnapláss og í ýmsum tilvikum skjólsælasta plássið í höfnunum.
Förgunargjald?
Menn skyldu líka hafa í huga, að í þeirri umræðu sem hefur átt sér stað, hefur þeirri hugmynd skotið upp kollinum að innheimt verði sérstakt förgunargjald í líkingu við förgunar ? endurnýjunar og spilliefnagjöld þau sem atvinnufyrirtæki og einstaklingar greiða á ýmsum öðrum sviðum. Hætt er við að slíkt gjaldheimta gæti orðið býsna íþyngjandi; ekki síst ef innheimta ætti slíkt gjald til þess að sigrast á þeim uppsafnaða vanda sem við blasir í ýmsum höfnum landsins.
Hvatning til hagsmunaaðila
Af öllu þessu leiðir að augljóslega er lang skynsamlegast að losa okkur út úr þessum vanda þannig að opnuð sé á ný heimild til að farga úr sér gengnum skipum með því að sökkva þeim. Það var það sem við Kristján Pálsson lögðum til með frumvarpi okkar sl. vetur. Frumvarpið hlaut ekki afgreiðslu í fyrra á Alþingi. Ætlun mín er að endurflytja það í haust og er ástæða til þess að hvetja hagsmunaaðila, útvegsmenn jafnt og sveitarstjórnarmenn að gefa þessu máli gaum og leggja því lið, til þess að aflétta kostnaði og byrðum af höfnum landsins og útgerðunum í landinu.
