Eru aukin efnahagsumsvif böl?
Ekki er öll vitleysan eins. Nú eru menn sem óðast að halda því fram að aukin efnahagsumsvif á Íslandi, séu sérstakt efnahagsvandamál. Sú staðreynd að vænta megi vaxandi hagvaxtar og aukinna fjárfestinga, meiri atvinnu og bættra lífskjara, kalli á slík viðbrögð að til vandræða horfi. Þetta er ótrúlegur málflutningur.
En hvað er þá hér um að ræða?
Um þessar mundir horfir vel um áform íslenskra stjórnvalda um uppbyggingu á orkufrekum iðnaði á Austfjörðum í tengslum við byggingu Kárahnjúkavirkjunar. Yfirlýsing íslenskra stjórnvalda, Landsvirkjunar og stórfyrirtækisins Alcoa vekur mönnum þær vonir að hrinda megi í framkvæmd afar mikilvægri uppbyggingu atvinnufyrirtækis, sem búið er að sýna fram á að eykur hér þjóðarframleiðslu og hagvöxt. Ljóst er að þessi framkvæmd mun styrkja byggðarlegar forsendur Austfjarða, kalla á fjárfestingar þar og þar fram eftir götunum. Allt eru þetta góð tíðindi.
Árangur ekki vandamál
Við þurfum að fjölga stoðum atvinnulífsins, við þurfum að styrkja þær stoðir og skapa ný atvinnutækifæri. Vaxandi þjóðfélag kallar á slíkt og þessi umsvif eru í rauninni eitt af skilyrðum hagvaxtar í þjóðfélagi okkar.
Auðvitað munu fjárfestingar í álveri, virkjunum og tengdum hlutum hafa áhrif á ýmislegt í hagkerfi okkar. Til þess er leikurinn vitaskuld gerður. Það væri að minnsta kosti til lítils barist ef fjárfesting af þessu tagi hreyfði ekki við neinu. Henni er einmitt ætlað að auka vaxtarhraða hagkerfis okkar; knýja hraðar og með öflugri hætti þá eimlest sem drífur áfram efnahagskraftana í landi okkar. En við getum ómögulega litið á slíkt sem vandamál, heldur þvert á móti. Þetta er árangur af fjárfestingunni, tákn um að hún skilar því sem henni er ætlað; auknum umsvifum.
Sumir græða, aðrir tapa á vaxtahækkun
Miklar ýkjusögur eru sagðar af áhrifum þessa á vaxtastigið í landinu. Það er ljóst þó að á meðan á mestu umsvifunum stendur og í aðdraganda þess, verðum við að beita hagstjórnartækjum til þess að hér skapist ekki þensla í efnahagslífinu. Það mun leiða til tímabundinnar vaxtahækkunar, sem þó mun einvörðungu standa um skamma hríð. Eftir það leitar efnahagslífið jafnvægis að þessu leytinu líka.
En þess ber þá líka að geta að vaxtahækkunin skapar þjóðfélaginu í heild ekki útgjöld. Vaxtahækkunin veldur hins vegar tilfærslum. Þeir sem skulda ? yngra fólk og atvinnulífið - munu greiða þessa hækkun. Þeir sem eiga fjármagn til ávöxtunar ? eldra fólk og lífeyrissjóðir- munu njóta hærri ávöxtunar. Þetta verða menn að hafa í huga þegar verið er að ræða um neikvæð áhrif af auknum umsvifum.
Aukinn kaupmáttur ? minni erlend skuldabyrði
Jafnvel vaxtahækkun mun ekki hreyfa við nema hluta af lánum í þjóðfélaginu. Fjölmörg fyrirtæki, ekki síst útflutningsfyrirtækin, eru með lán sín í erlendri mynt. Íslensk vaxtahækkun breytir engu fyrir þau. Það hefur líka verið bent á að svo mikil erlend fjárfesting, muni leiða til gengishækkunar, sem veldur því að erlenda skuldabyrðin muni lækka. Auk þess sem hún bætir kaupmáttinn í landinu. Er það líka dæmi um hið efnahagslega böl, sem nú er sagt að stóriðjufjárfesting kalli yfir landsmenn?
Væri aukin þorskveiði efnahagsvandamál?
Við þekkjum úr sögunni dæmi um að aukin efnahagsumsvif skapa spennu í þjóðfélaginu. Uppsveifla í sjávarútvegi, auknar veiðar á einstökum stofnum og hærri markaðsverð valda meiri tekjumyndun, auknum fjárfestingum og meiri neyslu. Hingað til hefur þetta þó verið kallað búhnykkur fyrir okkar þjóðfélag. Ætli megi vænta þess að heimsendaspámennirnir, sem nú ríða röftum í þjóðfélagsumræðunni, hefji upp sönginn um að allt sé að fara fjandans til þegar að því dregur að aflaheimildir okkar í þorski tosast upp á við, með tilheyrandi tekjuaukningu fyrir sjávarbyggðirnar og landið í heild. Það verður fróðlegt að sjá hvort þeir vilji vera sjálfum sér samkvæmir, þegar að þessu kemur, sem vonandi verður fyrr en seinna.
Heppileg tímasetning
Síðan er það eitt enn. Það skiptir máli hvar á hagsveiflustiginu ráðist er í framkvæmdir. Sá ofurkraftur sem var í efnahagslífinu til skamms tíma hefur gefið eftir. Það er kominn slaki. Við sjáum það birtast í tölum um minnkandi umsvif og í lækkandi tilboðum í einstök verk. Við slíkar aðstæður er kjörið að hefjast handa við stórverkefni á borð við þau sem fyrirhuguð eru á Austurlandi. Fyrirtæki þar munu sérstaklega njóta góðs af auknum umsvifum, sem verða á framkvæmdatímanum, en þó alveg sérstaklega þegar svo verðmæt atvinnustarfsemi er hafin, sem álver í Reyðarfirði.
Gamlar lummur tuggðar
Það er í sjálfu sér ekki nýtt að menn hamist gegn uppbyggingu á stóriðju í landinu. Fróðlegt er í huganum að rifja upp 35 ára gamla umræðu um Ísal og Búrfellsvirkjun eða stóriðjuna á Grundartanga. Alltaf var kyrjaður sami söngurinn, níðstangir reistar og mótmælagöngur gengnar. Allt hefur þetta sem betur fer reynst bull eitt og þvæla ein. Orkufrekur iðnaður hefur reynst góður kostur, eftirsóttur vinnustaður og enginn vafi er á því að uppbygging hans hefur styrkt byggðirnar sem næst liggja, svo sem Akranes og höfuðborgarsvæðið. Austfirðingum sérstaklega, en raunar okkur landsmönnum öllum, er þess vegna óhætt að óska til hamingju með að kominn er skriður á viðræður um uppbygginguna á Austurlandi.
