Sjávarútvegurinn og skuldirnar
Einn grundvallarvandinn sem við er að glíma hér á landi eru of miklar skuldir. Ríkið sem var orðið skuldlaust, er aftur orðið skuldugt eftir bankahrunið. Sveitarfélögin skulda reiðinnar býsn. Ekki síst þau sem eru á gömlu þenslusvæðunum og skulda alltof mikið fé í vannýttum götum og öðrum fjárfestingum sem engin þörf er fyrir. Skuldavandi heimilanna hefur verið viðvarandi viðfangsefni stjórnmálanna um árabil, ekki síst nú eftir hrunið þegar skuldirnar ruku upp í kjölfar gengishruns og verðbólgu. Og loks er það atvinnulífið sem er þjakað af alltof miklum skuldum, sem hafa keyrt mýmörg fyrirtæki í þrot.
Þetta heildarsamhengi viðist oft gleymast þegar rætt er um skuldir sjávarútvegsins. Rétt er það að heildarskuldir sjávarútvegsins eru miklar, en sanngjarnt er þó að setja þær í samhengi við aðrar skuldir í landinu. Ekki síst skuldir annarra atvinnugreina.
Hlutur sjávarútvegs í skuldunum er lítill
Í mikilvægri skýrslu Deloitte endurskoðunarfyrirtækisins um sjávarútveginn kom fram að þó að skuldir sjávarútvegsins séu miklar, þá hafi þær ekki numið nema 2 – 3 % af heildarskuldum atvinnulífsins. Þetta telst furðu lágt hlutfall sé umfang sjávarútvegs í gjaldeyrissköpun og í efnahagsbúskap okkar haft í huga. Jafnframt er nauðsynlegt að árétta það, sem einnig kemur fram í þessari skýrslu, að sjávarútvegurinn sé hvað líklegastur til að geta greitt sínar skuldir, sé atvinnulífið í heild sinni skoðað.
Þetta segir all mikla sögu og meðal annars þá að ýmsar ýkjufrásagnir af skuldavanda sjávarútvegsins eru ekki mjög í samræmi við raunveruleikann. Það breytir því hins vegar auðvitað ekki að skuldavandi er líka til staðar í sjávarútvegi, líkt og hjá öðrum atvinnugreinum, ríkissjóði, sveitarfélögum og heimilum í landinu.
Fjárfest í óskyldum rekstri
Meðaltöl segja vitaskuld aldrei alla söguna. Staða fyrirtækja er misjöfn og ástæða skulda fyrirtækja í sjávarútvegi er alls ekki í öllum tilvikum sú hin sama.
Eitt af því sem hefur verið gagnrýnt er að sjávarútvegsfyrirtæki hafi fjárfest í óskyldum rekstri. En er það endilega gagnrýnivert? Getur það ekki einmitt verið hluti af fjármálastjórn fyrirtækja að gæta þess að setja ekki öll sín egg í sömu körfu? Sumir hafa örugglega farið ógætilega og munu súpa af því seyðið, eins og gerist í slíkum tilvikum. Og þetta á sér kunnuglegar hliðstæður annars staðar í þjóðfélaginu. En höfum þá í huga að væntanlega hefur ákvörðun um slíka fjárfestingu verið tekin í góðri trú og út frá þeim forsendum sem ríktu, þó einnig þar séu undantekningar til þar sem menn fóru sér óðslega. Pólitísk óvissa sem oft hefur ríkt um framtíð fiskveiðistjórnarkerfisins hefur einnig örugglega hvatt menn í sjávarútvegi til þess að festa fé sitt að einhverju leyti í atvinnugreinum óskyldum sjávarútvegi, til þess að lágmarka áhættu og dreifa henni.
Skuldirnar jukust á árunum fyrir hrun
Í skýrslu Háskólans á Akureyri (RHA) , sem var unnin fyrir Endurskoðunarnefnd á fiskveiðistjórnarkerfinu kemur margt fróðlegt fram og þar með um skuldamál sjávarútvegsins. Meðal þess sem þar kemur fram er að skuldir sjávarútvegsins jukust í erlendri mynt talið (SDR) fyrst og fremst á árunum fyrir hrun. Í tilviki sjávarútvegsins er eðlilegt að nota erlendan gjaldmiðil sem viðmiðun í ljósi þess að tekjur sjávarútvegsins sem útflutningsgreinar taka mið af verðlagningu gjaldeyrisins. Þróun erlendra skulda og tekna þróast því í grófum dráttum í sömu dráttum. Í grófum dráttum, segi ég vegna þess að tekjur útgerðanna sem selja fisk til vinnslu hér innanlands, fylgja erlendu gengi einungis í grófum dráttum. Þetta breytir því þó ekki að eðlilegast er að skoða þetta með þeim hætti sem RHA gerir.
Skýrslan sýnir fram á að skuldasöfnun í sjávarútvegi gerðist, á þennan mælikvarða mælt, einmitt á þeim árum þegar gríðarlegt framboð var af ódýru erlendu lánsfé á lágum vöxtum. Einnig þetta er kunnuglegt víðar. Það voru einmitt þessi hagstæðu lánskjör sem löðuðu fólk og atvinnulíf til lántöku og ekki síst gengisþróunin, - æ sterkara gengi,- sem menn treystu öðrm þræði á að greiddi niður erlendu skuldirnar. Þetta mikla framboð ódýrs fjármagns jók eftirspurn eftir hvers konar eignum, beinum og óbeinum og hækkaði verðmatið. Íbúðarhúsnæði snarhækkaði í verði, verðmat á fyrirtækjum tók risastökk og var ekki í neinu samræmi við rekstrarafkomuna, jarðnæði í sveitum fylgdi með og hækkaði í verði og fiskveiðirétturinn, kvótin, hækkaði og þannig jukust skuldir sjávarútvegsfyrirtækjanna. Enn á ný sjáum við að línurnar eru hinar sömu. Ódýrt fjármagn, jafngildir aukinni eftirspurn, eignir hækka, borð skapast fyrir frekari lántökum, það nýta menn sér án mikils hiks. Auðsáhrifin eru í algleymingi.
Hver á að borga – ríkið eða útgerðirnar?
En síðan er það eitt í viðbót þar sem sjávarútvegurinn hefur sérstöðu.
Sú þróun hefur verið ör að fyrirtæki hafa verið að reyna að aðlaga skipastól sinn því sem veiða má. Þetta hefur ekki verið auðvelt þegar við höfum búið við minnkandi aflaheimildir. Hagræðingarmöguleikarnir í útgerðinni hafa falist í því að lækka sóknartengdan kostnað og tryggja að menn geti beitt skipunum sem stærsta hluta ársins. Það hafa menn gert með því að kaupa sér aukinn fiskveiðirétt og lagt skipum sem ekki þarf til þess að veiða þær aflaheimildir. Einnig þetta hefur verið gagnrýnt og sagt að eigi sinn þátt í skuldunum í sjávarútveginum. Og mikið rétt. Það á sinn þátt í skuldunum.
En hvernig hefur þetta verið gert hjá öðrum þjóðum sem hafa reynt að aðlaga stærð fiskiskipastólsins að afrakstursgetunni í fiskistofnunum farið að? Jú. Það hefur verið leitað á náðir ríkissjóða landanna og í tilviki ESB ríkjanna í þá hyldjúpu sjóði sem þar má finna, að sögn kunnugra. Að sönnu hafa það ekki verið útgerðirnar sem hafa borið byrðarnar af því að draga saman of stóran flota. Það eru skattborgararnir sem hafa borið þær byrðar; og það án þess að það sérstaklega undir þá borið. Hér eru það útgerðirnar sem greiða kostnaðinn. Þar eru það skattborgararnir.
Og vilja menn skipta? Væri það betra ef slíkt fyrirkomulag hefði ríkt hér á landi? Ætli það hefði vakið upp meiri ánægju og verið fremur til sátta fallið um sjávarútveg okkar?
Ætli það sé ekki einmitt þetta sem hefur valdið því að þjóðir með svo mikil ríkisafskipti í sjávarútvegi hafa átt svo erfitt með að ná utan um veiðistýringuna? Þar hverfur hvatinn af því að gera vel, mönnum verður slétt sama þó langtímamarkmiðum sé sópað út af borðunum við veiðistýringu.
Grein í Fiskifréttum 27. júlí 2010
