Hver á að borga kostnaðinn?
Í hinum besta heimi allra heima eru höfin full af fiski og fiskistofnarnir stækka í takt við aukin afköst fiskiskipaflotanna. Þar þarf ekki að takmarka aðgang nokkurs þess sem vill veiða. Þetta er að mati sumra forsenda þess að við höfum athafnafrelsi í sjávarútvegi. En illu heilli er heimurinn ekki svona góður né guðsgjafirnar svona miklar. Hvergi þar sem sjávarútvegur er stundaður sem alvöru atvinnugrein og þar sem ætlunin er að hámarka afrakstur, er aðgangurinn að auðlindanýtingunni opinn.
Þannig er þetta á Íslandsmiðum. Hér höfum við búið við aðgangstakmarkanir í ýmis konar mynd; einnig fyrir daga kvótakerfisins. Nú eru þessi mál rædd sem oft fyrr og síðar vegna þeirrar ákvörðunar sjávarútvegs og landbúnaðarráðherra að hætta að úthluta veiðiheimildum í rækju á skip, þó svo að hann hafi ákveðið heildaraflamark eða hámarksafla sem veiða má. Þetta er svipað fyrirkomulag og gilti undanfarin ár við makrílveiðar. Afleiðingin af því var sóun sem menn mátu upp á marga milljarða króna. Af því lærðu stjórnvöld og nú er aflaheimildum í makríl úthlutað á einstök skip að lang mestu leyti.
Áttu menn að gera út með tapi?
Því er haldið fram að réttlæting þessarar ákvörðunar ráðherrans nú sé sú að kvóti síðustu ára hafi ekki náðst. Rétt er það. Kvótinn var ekki veiddur, en allir vita ástæðuna. Það var svo óhagkvæmt að útgerðarmenn almennt sáu sér engan hag í veiðunum. Lágt afurðaverð, hærri olíukostnaður – sem sagt afleit afkoma – kom einfaldlega í veg fyrir að veiðarnar væru stundaðar. Útgerðarmenn sem mátu það svo að veiðarnar gætu bara leitt til tapreksturs og lögðu ekki í þá útgerð voru ekki óábyrgir. Þeirra skylda er og var að reyna að reka fyrirtæki sín með hagnaði. Það var því eðlilegt að þeir færu ekki til rækjuveiða við þessar aðstæður. Ber að skilja ákvörðun stjórnvalda svo, að þau telji að rækjuveiðar hefðu menn átt að stunda þrátt fyrir fyrirsjánlegan taprekstur? Er það skoðun þeirra sem nú stjórna landinu að útgeðrarmenn hefðu vísvitandi átt að standa fyrir taprekstri í fyrirtækjum sínum ? Staðreyndin er einfaldlega sú að rækjuiðnaður hér á landi og við Norður Atlantshaf hefur gengið í gegn um gríðarlegar þrengingar. Fjölmörgum rækjuverksmiðjum hefur verið lokað, aðrar orðið gjaldþrota og flotinn sem nú veiðir rækju er aðeins svipur hjá þeirri sjón sem við okkur blasti fyrir ekki svo löngu síðan.
Nú horfir hins vegar skár. Kvótinn, sjö þúsund tonn, mun líklega klárast á fiskveiðiárinu, í fyrra veiddust fjögur þúsund tonn og um 1.800 tonn árið þar á undan. Þróunin er augljóslega í rétta átt. Ráðherra réttlætir ákvörðun sína með því að kvótinn sé ekki veiddur. Það á augljóslega ekki við. Tilefnið nú til þess að afnema veiðistýringuna er því ekki til staðar.
Byggðastofnun veikt
Í þeim þrengingum sem hafa riðið yfir rækjuiðnaðinn hefur Byggðastofnun gegnt lykilhlutverki. Það er eðlilegt og lofsvert. Rækjuiðnaðurinn er á landsbyggðinni og ekki síst á svæðum sem hafa háð varnarbaráttu undanfarin ár. Án aðkomu stofnunarinnar hefði rækjuiðnaðurinn örugglega verið mun dapurlegri en hann er þrátt fyrir allt nú.
Með ákvörðun ráðherrans er stofnuninni greitt þungt högg, rétt eftir að ríkissjóður hafði létt af henni 3,6 milljörðum svo hún yrði starfhæf. Hvort þetta högg ráðherrans lami útlánastarfsemi stofnunarinnar hefur ekki verið upplýst. En þó er ljóst afleiðingarnar verða grafalvarlegar. Setjum þetta aðeins í samhengi við kennitölur úr ársreikningi stofnunarinnar.
Upplýst hefur verið að heildarútlán Byggðatofnunar til rækjuiðnaðarins eru um 1,3 milljarðar. Þessi lán eru meðal annars tryggð með veðum í veiðirétti, sem fylgir skipum, en einnig í húsum og tækjum. Óvissa ríkir því um tryggingar á þessum lánum eftir ákvörðun ráðherra. Fyrir stofnun eins og Byggðastofnun er þetta því grafalvarlegt mál, eins og stjórnarformaður hennar greindi frá í Morgunblaðinu sl. miðvikudag. Til útskýringar skal nefnt að eigið fé stofnunarinnar var álíka upphæð, eða ríflega milljarður, við síðustu áramót. Heildar rekstrartekjur stofnunarinnar það ár voru sömuleiðis ámóta upphæð. Og til þess að styrkja eiginfjárgrunn Byggðastofnunar og gera hana færa um að stunda útlánastarfsemi, samþykkti Alþingi heimild á fjárlögum til að veita stofnuninni eiginfjárframlag upp á einn milljarð króna. Með ákvörðun ráðherrans er því fé skattborgaranna núna hent út um gluggann.
Milljarðs herkostnaður?
Fyrir liggur að iðnaðarráðherra, sem fer með málefni Byggðastofnunar, hefur sagt að sér lítist vel á ákvörðun starfsbróður sins í sjávarútvegs og landbúnaðarráðuneytinu. Þeim báðum hefur þó örugglega verið ljóst hverjar afleiðingarnar yrðu fyrir stofnun þá sem er burðarásinn í margs konar fjárhagslegri fyrirgreiðslu fyrir landsbyggðina og sérstaklega hin veikustu svæði hennar. Ákvörðun ráðherrans mun í besta falli takmarka mjög fjárhagslega getu Byggðastofnunar til þess að sinna metnaðarfullu hlutverki sínu. Spurningar vakna um fjárhagslega getu stofnunarinnar til útlánastarfsemi á þessu ári og til lengri framtíðar vegna þessarar ákvörðunar sjávarútvegs og landbúnaðarráðherra, sem mætir svo mikilli velþóknun þess ráðherra sem er yfirmaður Byggðastofnunar. Nauðsynlegt er því að svör séu veitt við því hvernig brugðist verði við af hálfu stjórnvalda.
Ljóst er að herkostnaðurinn af ákvörðuninni um rækjuveiðar er umtalsverður fyrir ríkið, í ljósi þess að Byggðastofnun hefur lánað út 1,3 milljarða í góðri trú til rækjuiðnaðarins. Því þarf að fá svör við áleitnum spurningum. Kynnti ráðherrann þessar afleiðingar í ríkisstjórn þegar ákvörðun hans um rækjuveiðarnar var undirbúin. Hver á að bera þann kostnað sem af hlýst? Er það ríkissjóður með nýju eiginfjárframlagi til Byggðastofnunar? Eða verða það hinar veikustu byggðir landsins sem mögulega munu búa við skerta, sáralitla eða enga lánamöguleika stofnunarinnar vegna pólitískrar ákvörðunar sem þær bera enga ábyrgð á fremur en hin ágæta stofnun, Byggðastofnun?
Grein í mOrgunblaðinu 27. júlí 2010
