Erum við nokkuð að gleyma aðalatriðinu?
-- eftir Einar K. Guðfinnsson
Átökin um skiptingu veiðiréttarins blossa upp hvað eftir annað í fjölmiðlunum. Ekki síst kristallast þau í hinni heiftúðugu umræðu sem oft á sér stað um hlut smábáta og samanburðinn við veiðiréttindi aflamarksskipanna, stórra og smárra. Það er hins vegar eins og menn missi nokkuð sjónar á aðalatriðunum í þessari umræðu. Um hvað er hér að ræða? Hvað eru menn að takast á um?
Jú. Fyrir liggur að samkvæmt lögum sem munu taka gildi um næstu mánaðarmót er smábátum ætlað að veiða um 2500 tonn af ýsu. Árleg veiði þeirra er um þessar mundir um það bil 5 ? 6 þúsund tonnum meira. Um þetta hafa hinar heiftarlegu deilur staðið. Spurninguna um veiðiréttindi upp á einhver fimm til sex þúsund tonn.
Hin grátlega staðreynd
Það er ekki von á góðu þegar menn í greininni geta látið veiðar fimm sex þúsund tonna sundra mikilvægri samstöðu sinni og bægt athyglinni frá því sem hlýtur að teljast margfalt þýðingarmeira fyrir einstakar útgerðir, greinina í heild, svo ekki sé nú talað um sjálfan þjóðarhaginn.
Stóra vandamálið sem við stöndum frammi fyrir er auðvitað hin grátlega staðreynd að aflaheimildir okkar í mikilvægum nytjastofnum eru sífellt að dragast saman. Fyrr eða síðar bitnar það á öllum; gildir þá einu hvort menn búa við aflamark, sóknarmark eða einhverja aðrar stjórnunarreglur.
Þráðbeint niður
Fyrstu tólf ár kvótakerfisins var heildaraflamark í ýsu að jafnaði 60 þúsund tonn. Þar af helming tímabilsins 65 þúsund tonn. Veiðin var á þessum árum nær undantekningarlaust langt innan við þetta hámark. Samkvæmt því hefði mátt ætla að stofninn væri í góðu jafnvægi og eða vexti. En þó hefur leiðin legið þráðbeint niður á við frá fiskviðiáramótunum 1996-1997. Þá fór ýsukvótinn oní 45 þúsund tonn og er núna orðinn 30 þúsund tonn. ? Helmingur þess sem við bjuggum við þá tylft ára, sem ég gerði að umtalsefni.
Og þegar við upplifum sambærilega reynslu í öðrum tegundum, svo sem eins og þorskinum, þá vakna margar spurningar í haus leikmanna.
Ekki spurning um magnið heldur aðferðirnar
Því verður ekki trúað að það sé veiðimagnið sem stjórni stærð ýsustofnsins, samanber veiðireynsluna frá árinu 1984. Aðrir þættir hljóta að ráða því. Eru það umhverfisþættir, eins og sífellt gerist áleitnara að fá svar við? Úr því að það er ekki veiðimagnið sem ræður stöðu stofnsins, er þá ekki nærtækast að segja að það séu veiðiaðferðirnar sem við notum hér við land? Með öðrum orðum: Það sé ekki einvörðungu spurningin um hvaða magn við séum að taka úr sjónum, heldur hvernig við tökum það. Erum við að taka á röngum stað úr lífkeðjunni, með röngum veiðarfærum eða ráða þessu ef til vill allt aðrir þættir?
Aðalatriðið
Þetta eru vitaskuld stóru vandamálin. Og þau birtast okkur í hnotskurn þegar við lítum á ýsuna. Helmings niðurskurður á kvóta á fáeinum árum er þvílíkur skellur að orð fá ekki lýst. Smábátaeigendur kvarta með réttu undan því að veiðiréttur upp á um 14 prósent ýsukvótans gefi ekki mörg tonn við aðstæður dagsins í dag. En það segir sína sögu, að væri heildarkvótinn í ýsu eins og hann hefur lang oftast verið á kvótatímabilinu, gæfi þessu veiðiréttur álíka mikið ýsumagn í hlut smábátanna og þeir hafa mest verið að veiða undanfarin þrjú ár eða svo. Það skiptir nefnilega mestu hvort veiðimagnið sé 30 þúsund tonn eða 60 þúsund tonn. Það er lóðið. Við ættum ekki að þurfa að deila stöðugt um skiptingu kökunnar, heldur að sameinast um leiðir til þess að stækka hana.
Höfundur er formaður sjávarútvegsnefndar Alþingis
