Greinar/Ræður
Setjum niður deilurnar
Árið í hitteð fyrra var arfaslakt ár í loðnuveiðunum, rétt eins og árið í fyrra og nú stefnir allt í á þessu ári. Samt tóks svo vel til í hitteð fyrra að útflutningsverðmæti loðnuafurða, urðu um 10 milljarðar króna, þó svo að aflinn væri bara um 150 þúsund tonn. Það hefði þurft að segja manni hér áður og fyrr svona fréttir meira en þrim sinnum, eins og þeir gömlu sögðu. Fyrir fáum árum fengu menn minni útflutningsverðmæti út úr þrisvar sinnum meiri afla.
Ævintýrið sem lesa má úr tölunum sem ég var að fara með, segir okkur mikla sögu um fiskveiðistjórnarkerfið og möguleika þess. Það er til marks um árangur sem hefur skipt okkur gríðarlega miklu máli. Ekki bara útgerðirnar og uppsjávarfyrirtækin. Heldur líka sjómennina, sem fá hærra verð fyrir afurðirnar, landverkafólkið sem er að taka á vertíðinni meiri tekjur en allt árið í annarri starfsemi, sveitarfélögin, sem sjá útsvarstekjurnar hækka og hafnarsjóðsbudduna þenjast út. Ríkissjóð sem fær tekjur af meiri verðmætasköpun og raunar þjóðfélagið allt sem nýtur góðs af því þegar verðmætasköpunin verður til. Þegar menn eru að búa til meiri verðmæti úr minni eða sömu aflaheimildum og þeir hafa haft úr að spila.
En enn er spurt. Kemur þetta kvótakerfinu eitthvað við?
Og svarið er. Það er einmitt kjarni málsins. Þetta er í hnotskurn sagan af því hvernig framseljanlegur og einstaklingsbundinn fiskveiðiréttur virkar. Hvernig hann leiðir til hagræðingar, hvernig menn reyna að búa til sem mest verðmæti. Svo sannarlega með það í huga að græða vel sjálfir. En við sjáum af upptalningunni minni að það græða allir á því þegar svona vel tekst til. Og er þá komið að kjarna málsins.
Kvóti er í raun veiðiréttur. Rétturinn til að fiska. Menn fá úthlutað tilteknu magni og upphafleg úthlutun var að mestu í samræmi við það sem þeir höfðu veitt áður en tekin var ákvörðun um að takmarka fiskveiðar með beinum hætti af líffræðilegum ástæðum. Verkefni þeirra sem hafa aflaheimildirnar er þá auðvitað að hámarka afraksturinn af þessum réttindum. Það gera menn ekki með því að fara illa með. Verkefnið er að lækka tilkostnað og hámarka tekjurnar. Menn eiga engra annarra kosta völ af því að auðlindin sjálf er takmarkandi þátturinn.
Það er þess vegna sem menn fjárfesta í nýrri tækni, sem eykur afköst og lækkar kostnað. Og nýja tæknin opnar nýjar leiðir sem voru algjörlega óhugsandi áður.
En forsenda alls þessa er að menn geti treyst á að fiskveiðirétturinn sé til staðar. Menn njóti þess þegar vel gengur og taki á sig tekjuskellinn þegar kvótinn dregst saman.
Einmitt af þessum ástæðum er svo gríðarlega mikilvægt að menn geti tileinkað sér langtíma hugsun. Í sjávarútvegi eru af öðrum astæðum miklir óvissuþættir.
Menn leggja ekki í að fjárfesta og hafa ekki hvata til þess að vanda sig nema að fiskveiðirétturinn sé skýr. Við gætum auðvitað skipulagt þetta öðruvísi. Opnað aðganginn, fjölgað bátunum. Það hljómar örugglega vel í þjóðmálaumræðunni. En þannig aukum við ekki tekjurnar. Alls ekki auðlindin er sú sama og gefur jafn mikið eða lítið af sér. En við værum með því að auka tilkostnað og að lokum yrði það samfélagið allt sem tapaði. Ekki bara útgerðarmennirnir. Opinn fiskveiðiréttur er ógerningur nema í sjávarútvegi sem byggir á eintrjáningum og árabátum.
Ég er fyrstur manna til þess að koma auga á dekkri hliðar fiskveiðistjórnarkerfis okkar. Það hefur einmitt verið mitt hlutskipti á stjórnmálaferli mínum að takast á við þær og koma með leiðir til úrbóta, ásamt fjölda fólks úr öllum stjórnmálaflokkum.
Við höfum byggt inn í fiskveiðistjórnarkerfið okkar sérstök úrræði sem ætlað er að takast á við þau vandamál sem fiskveiðistjórnarkerfið veldur að öðru leyti. Mest munar auðvitað um að það var með pólitískum ákvörðunum ákveðið að færa gríðarlega mikinn fiskveiðirétt til smábátanna. Þeir voru og eru gerðir út frá minni byggðarlögunum. Við sem þetta gerðum, höfðum það að markmiði að efla sjávarbyggðirnar og það bar árangur víða. Fleira má nefna í þessu sambandi.
Það er alveg rétt sem margir hafa sagt. Þetta fyrirkomulag dregur úr aðgangsmöguleikunum. Og ástæðan er vitaskuld sú að eftir því sem afraksturinn og árangurinn verður betri verður örðugra að eignast bát og fara að gera út. Það var svo sem aldrei á allra færi að kaupa sér bát og hefja útgerð, eins og við þekkjum úr sögunni. En við skulum samt ekki gera lítið úr því að það hefur verið gríðarlega erfitt í kvótakerfinu að eignast bát til að gera út.
Í sjálfu sér er sjávarútvegurinn ekkert einsdæmi að þessu leyti. Þegar vel gengur í atvinnugrein er erfitt að hasla sér þar völl. Þar sem afraksturinn er minni er það auðveldara, enda fær maður þar minna í aðra hönd.
Það hefur skaðað sjávarútveginn og okkur öll að það hafa verið illindi í kring um fiskveiðistjórnarkerfið. Svarið við því getur ekki verið að efna til átaka stjórnmálamanna við þessa höfuðatvinnugrein okkar eins og nú hefur gerst. Langt því frá. Verkefnið okkar er að setja þessar deilur niður. Það gerum við bara ef við viðurkennum að við þurfum öll að slá af öllum okkar kröfum.
Sé þetta ásetningur okkar eins og mér hefur virst vaxandi skilningur á, verður niðurstaðan örugglega ekki sú sem ég gæti best hugsað mér. Né heldur sú sem þeim líkar best í Samfylkingunni eða hjá Vinstri grænum. Og heldur ekki eins og þeir kjósa sér hjá Landssambandi smábátamanna, sjómannasamtökunum eða LÍÚ. En við höfum skyldur til að reyna að ná saman, slíðra sverðin og sættast á málamiðlun. Það er úrlausnarefnið sem við skuldum sjávarútveginum og þar með þjóðinni að takast á við og komast að niðurstöðu um.
Ræða flutt á Borgarafundi um sjávarútvegsmál, í útvarpsþættinum Sprengisandur á Bylgjunni sunnudaginn 7. febrúar 2010
