Tillaga um aukið jafnræði
-- eftir Einar K. Guðfinnsson
Íslensk fiskvinnsla á mikla framtíð fyrir sér. Henni er almennt stýrt af mikilli þekkingu og reynslu. Fiskvinnslan er líka tæknivædd og býr yfir öflugu markaðsstarfi. Þrátt fyrir að um margt hafi ytri aðstæður verið henni óhagstæðar, með minnkandi afla og grimmúðlegri samkeppni frystiskipa, þá hefur hún haldið hlut sínum býsna vel sé á heildina litið.
Fiskvinnslan hefur líka gríðarlega miklu hlutverki að gegna. Hún er mjög ráðandi í útflutningsverðmæti þjóðarinnar, vinnustaður fjölda fólks, aflvaki nýsköpunar í iðnaði og ræður miklu um byggðaþróunina í landinu, svo eitthvað sé upp talið.
Við höfum þess vegna margháttaða hagsmuni af því að skapa henni sem best rekstrarskilyrði. Einn liður í því er að skrá megi aflahlutdeild á fiskvinnslufyrirtæki sem hafa gilt leyfi Fiskistofu til fiskvinnslu, eins og einróma var lagt til af nefnd um Framtíðarmöguleika fiskvinnslunnar og ég stýrði
Tillaga um aukið jafnræði
Ein mótbáran sem hefur heyrst er sú að með þessu sé verið að selja fiskvinnslufyrirtækjum sjálfdæmi um verðlagningu afla. Þetta er athyglisvert sjónarmið. Er það þá svo að núverandi handhafar aflakvóta hafi sjálfdæmi um verðlagningu?
Hitt er jafn ljóst og er eitt af því sem býr að baki slíkri tillögu, að fiskvinnslan, sem hefur ekki yfir kvóta að ráða, stendur höllum fæti í samningum við þá sem selja fiskinn. Ekki síst við aðstæður eins og þær sem við höfum mátt búa við undangengin ár að aflaheimildir hafa dregist saman ár frá ári. Það að fiskvinnslustöðvar megi eignast aflaheimildir án þess að því fylgi fjárfesting í skipum, er þess vegna liður í því að jafna samkeppnisstöðuna.
Sagan af rækjunni
Því miður létum við gott tækifæri úr greipum okkar ganga til að jafna metin fyrir nokkrum árum, þegar úthafsrækjan var kvótasett með umdeilanlegum hætti. Þá háttaði svo til, að fjölmörg skip voru leigð og gerð út á rækju af rækjuvinnslum. Eigendur þeirra tóku áhættuna, lögðu fram verulegt fjármagn, fjárfestu í veiðarfærum og lögðu jafnvel út fyrir breytingum á skipunum sjálfum. Einn góðan veðurdag var rækjan kvótasett. Handhafi kvótans var útgerðin, ekki rækjuvinnslan. Eftir það var ekki að sökum að spyrja. Styrkleikahlutföllin voru augljós. Útgerðin sem réði kvótanum gat sett mönnum stólinn fyrir dyrnar. Í þeim slag sem þá fór í hönd voru þeir aðilar, sem höfðu stofnað til skulda vegna útgerðarinnar, skildir eftir með sárt ennið. Þeir máttu láta undan síga fyrir þeim sem síðar komu inn í þennan rekstur, án skuldanna vegna útgerðarkostnaðarins. Rökin um áhættuna og fjármagnið, sem eru látin duga fyrir því að útgerðin fari með veiðiréttinn, virtust ekki eiga við þarna, merkilegt nokk.
Aukið starfsöryggi fiskvinnslufólks
Fyrir því að fiskvinnslufyrirtæki eigi þess kost að eignast aflahlutdeild er hægt að færa margvísleg rök. En að sinni er nóg að vitna í skýrsluna um Framtíðarmöguleika fiskvinnslunnar, sem út kom fyrir skemmstu, þar sem segir:
"Þetta fyrirkomulag hefði í för með sér minni fjármagnsbindingu í fiskvinnslunni, sem þannig þyrfti ekki að fjárfesta í skipum og standa fyrir útgerð til þess að tryggja eigin hráefnisöflun. Að öðru óbreyttu er einnig líklegt að aflahlutdeild fiskvinnslufyrirtækja myndi stuðla að auknu starfsöryggi fiskvinnslufólks í byggðum landsins".
Þetta er kjarni málsins. Og hugleiðum það nú aðeins; er það nú endilega víst að þeir sem ólmast gegn þessari hugmynd, til þess að verja hina þrengstu hagsmuni sína og umbjóðenda sinna, séu að hyggja að þessum þáttum, þegar þeir úthrópa tillögur sem miða að því að tryggja meira jafnræði í sjávarútvegi og stuðla að betra hag fiskverkunarfólks?
