Varð þá sátt?
-- eftir Einar K. Guðfinnsson
Ætli ekki megi segja að verið sé að sé að bera í hinn margumrædda og fræga bakkafulla læk sé vikið að sátt í málefnum sjávarútvegs. Það er þó efni þessa greinarkorns; tilraun til þess að líta aðeins yfir umræðuna eins og hún þróaðist á árinu.
Lang fyrirferðamesta gagnrýnin á sjávarútvegsstefnu okkar Íslendinga hefur verið krafan um gjaldtöku í einu eða öðru formi. Auðlindagjald eða veiðileyfagjald hefur þetta verið nefnt og hefur verið réttlætt með tvenns konar móti í aðalatriðum. Í fyrsta lagi - og það var meira áberandi í upphafi ? var því haldið fram að slík gjaldheimta yki á hagræðingarkröfuna, sem leiddi til minnkunar flotans og meiri hagræðingar í útgerð. Í öðu lagi - og það hefur verið meira áberandi upp á síðkastið ? hafa menn skírskotað til réttlætisröksemda. Þá hafa menn haldið því fram að eðlilegt sé að menn sem nýti okkar mikilsverðustu auðlind ? fiskveiðiauðlindina - greiði fyrir það gjald og að það renni til eigendanna, þjóðarinnar (ríkisins). Þetta er í sem skemmstu máli bakgrunnurinn ? einfaldaður mjög, en nægir til þess að varpa ljósi á viðfangsefnið.
Tvær leiðir
Auðlindanefndin var sett á laggirnar til þess að bregðast við þessari gagnrýni. Hennar tillaga var sú að koma til móts við gagnrýnina með því að leggja á greiðslu fyrir afnot af auðlindinni og kæmi til greina tvenns konar aðferðarfræði. Annars vegar innheimta veiðigjalds sem felur í sér "beina gjaldtöku ásamt ákvæðum um að breytingar á aflahlutdeildum krefjist ákveðins lágmarksaðdraganda". Hins vegar fyrningarleið, sem "byggist á því að allar aflahlutdeildir verði skertar árlega um fastan hundraðshluta, en síðan verði þær endurseldar á markaði eða uppboði".
Þess er síðan skemmst að minnast á niðurstaða ríkisstjórnarflokkanna var sú að fara veiðigjaldsleið og að kveða á um að aðdragandi að innheimtu gjaldsins yrði langur og gjaldið lágt, til þess að raska sem minnst grunni atvinnurekstrarins. Út á það gekk frumvarp sjávarútvegsráðherra sem síðar var lögfest.
Lítill áhugi ? takmörkuð viðbrögð
Því hafði verið spáð að um þetta mál yrði tekist hart á í þinginu í vetur. Sú varð ekki raunin og kom að minnsta kosti þeim er hér stýrir penna talsvert á óvart. Sannleikurinn er sá að þrátt fyrir að umræður um málið stæðu talsvert lengi á Alþingi, voru þær ekki mjög almennar. Áhuginn á málinu úti í þjóðfélaginu var sýnilega hverfandi og fjölmiðlar veittu því ekki mikla athygli.
Sjávarútvegsnefnd sendi frumvarpið um málið víða og óskaði eftir umsögnum. Þær bárust ekki mjög víða að og í mörgum tilvikum skiluðu þær sér seint og illa, sem er klárlega til marks um lítinn áhuga á málinu. Tæplega var vikið að málinu í fjölmiðlum. Má sem dæmi nefna, að við í meirihluta sjávarútvegsnefndar skiluðum af okkur nefndarálitum og breytingartillögum á fimmtudegi. Fyrsta fréttin um málið birtist í Morgunblaðinu á þriðjudegi og var þar einvörðungu um að ræða endurbirtingu á nefndarálitum meirihluta og minnihluta nefndarinnar. Umræður um málið fengu ekki fjölmiðlaathygli né kölluðu á viðbrögð úr þjóðfélaginu.
Skiljanleg gagnrýni - en úr annarri átt
Athyglisvert er að sú gagnrýni á málið sem ég heyrði einkanlega var úr sjávarbyggðunum, þar sem varað var við gjaldheimtu af öllum toga. Þeirri gagnrýni var þess vegna fyrst og fremst beint gegn þeim stjórnmálaöflum, fjölmiðlum og öðrum sem krafist hafa auðlindagjaldtöku í einu eða öðru formi. Þessi gagnrýni er hins vegar mjög skiljanleg og í anda þess sem við, er andæft höfum gegn auðlindaskatti, höfum talað fyrir, skrifað um og haldið fram árum saman.
Nú þegar stjórnvöld hafa brugðist við háværustu gagnrýninni er þá staðan semsagt sú sem hér hefur verið lýst. Af þessu leyfi ég mér hiklaust að segja að stigið hefur verið skref til sátta að þessu leytinu um sjávarútvegsmálin.
Önnur atriði skipta meira máli
Hitt er svo annað mál, að umræður um sjávarútvegsmálin munu og eiga að halda áfram. Vonandi verða þær um þau mál sem verða okkur þýðingarmeiri. Í mínum huga hafa álitaefnin nefnilega ekki snúist um auðlindagjald eður ei. Stærstu málin sem snúa að sjávarútvegsstefnunni eru önnur. Í fyrsta lagi spurningin um það hvers vegna svo seint og illa hefur gengið með uppbyggingu fiskistofna okkar, einkum þorskstofnsins. Í öðru lagi um áhrif framseljanlegs aflahlutdeildarkerfis á stöðu byggðanna í landinu. Í þriðja lagi þær spurningar sem ESB umræðan hér á landi er að vekja upp. Loks má nefna áhrif tæknibreytinga á samsetningu sjávarútvegsins á næstu árum, auk alls kyns annarra mála sem eru sífellt viðfangsefni í lifandi atvinnugrein sem sjávarútveginum.
Þetta eru nokkur dæmi um stór álitamál í íslenskum sjávarútvegi. Mál sem við þurfum að ræða öfgalaust og málefnalega. Þess vegna er gott að vera laus ? í bili a.m.k. ? við frekara sífur og kröfu um auðlindagjald.
Höfundur er formaður sjávarútvegsnefndar Alþingis.
