Sjávarútvegur í alþjóðlegu umróti
-- eftir Einar K. Guðfinnsson
Það sem einkennir samtíma okkar eru breytingar. Þeir sem ekki fylgja þeim breytingum eftir, eða reyna að hafa áhrif á þær, verða undir. Skyndilegar sviptingar í umhverfi okkar geta á örskotsstundu gjörbreytt viðhorfum til þess sem er efst á baugi í samfélaginu.
Sjávarútvegurinn hér á landi hefur ekki farið varhluta af þessu. Starfsumhverfið hefur breyst. Tilkoma fiskveiðistjórnunar sem byggir á eisntaklingsbundnum úthlutuðum veiðiréttindum er kannski það sem oftast kemur upp í hugann af þessu tilefni, en einnig er nauðsynlegt að nefna þau áhrif sem frelsi á fjármagnsmarkaði hefur haft á allt umhverfið. Sú breyting ein og sér gerði mönnum kleyft að laða inn nýtt fjármagn í atvinnulífið. Krafa fjármagnsmarkaðarins um stærri og fjölbreyttari fyrirtæki hefur síðan leitt til sameininga fyrirtækja í meiri mæli en áður hefur þekkst á síðustu áratugum.
Í alþjóðlegu umhverfi
Það er vegna þessa síbreytileika sem æ erfiðara verður að átta sig á hvert stefni. Þetta losar menn þó ekki undan þeirri skyldu að reyna að átta sig á meginstraumum og á það bæði við um stjórnendur fyrirtækja sem og stjórnmálamenn. Í þeim efnum dugir ekki að skyggnast um gáttir hér innanlands. Sjávarútvegurinn er í eðli sínu alþjóðleg grein; útflutningsgrein sem fær afkomu sína meðal annars úr alþjóðlegu markaðsumhverfi og starfar í fjölþjóðlegri samkeppni. Þess vegna eru það ekki síst erlendir áhrifavaldar sem hafa munu sitt að segja um þróun undirstöðuatvinnugreinar okkar á næstunni og í fjarlægari framtíð.
Tökum eitt dæmi. Þær sviptingar sem hafa orðið í kjölfar kúariðufársins í Evrópu munu skila sér til okkar í einni eða annarri mynd. Margt bendir til þess að í bráð að minnsta kosti kunni það að kalla á aukna eftirspurn eftir sjávarafurðum. Á þessu máli er hins vegar önnur hlið, eins og við urðum vitni að skömmu fyrir jól, þegar minnstu munaði að ofsafengin viðbrögð Evrópusambandsins yrðu til þess að stífla alveg útflutning á fiskimjölsafurðum til Evrópu.
Hver eru endimörk vaxtarins?
Sjávarútvegurinn mun áfram gegna miklu hlutverki að uppfylla prótein þörf heimsins. Með vaxandi kröfu um hreinleika matvæla horfa menn vitaskuld til fæðubúskapar þar sem óæskileg efni koma ekki við sögu. Það hlýtur að styrkja stöðu sjávarútvegsins, okkar undirstöðuatvinnugreinar. Slík þróun getur þess vegna auðveldlega haft áhrif á spurn eftir sjávarafurðum með einum eða öðrum hætti.
Hvernig getur greinin brugðist við þessu? Það er ljóst að svigrúm hefðbundins sjávarútvegs í þeim efnum er takmarkað; einkanlega af þeim náttúrulegu endimörkum, sem setja greininni skorður. Með vaxandi eftirspurn eykst þrýstingurinn líka á aukna nýtingu þeirra nytjastofna sem við þekkjum og kunnum tökin á. Við þær aðstæður mun reyna mjög á okkur að ganga ekki of nærri fiskistofnunum.
Afrakstursgetu fiskistofnanna má auka
Í þessum efnum er að mörgu að hyggja. Við vitum að vel er mögulegt að auka hámarksafrakstursgetu fiskistofnanna í heiminum frá því sem nú er. Víða fara fram óábyrgar veiðar, þar sem ekki er hugað nægilega vel að þeirri hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar sem við Íslendingar fylgjum. Það ásamt náttúrurlegum ástæðum og vegna mengunar frá landi, veldur því að alltof margir fiskstofnar í heiminum eru í lamasessi. Þeim fiskistofnum fjölgar sem eru ofveiddir og /eða fullnýttir. Hinum fækkar sem hægt er að auka veiðina í. Ekki þarf að orðlengja að miklu varðar að þetta breytist, þannig að til lengri tíma megi fá meiri afrakstur úr þeim stofnum sem við viljum nýta. Í því sambandi er nærtækt að vísa til Norðursjávarþorsksins.
Fiskeldi og skynsamleg stjórnun
Til þess að auka afrakstursgetu úr nytjastofnum og í því skyni að auka fæðuframboð úr fiskmeti geta menn brugðist við þessu með tvenns konar hætti, eins og fram kom í máli fulltrúa FAO - Matvælastofnunar Sameinuðu Þjóðanna - á málþingi um sjávarútvegsmál í Brussel á dögunum, sem ég sótti meðal annars, ásamt fjölmörgum öðrum Íslendingum. Annars vegar með því að bæta fiskveiðistjórnun og fiskveiðiráðgjöfina, en hins vegar með auknu fiskeldi.
Við Íslendingar erum ekkert í annarri stöðu. Við verðum að huga að hvoru tveggja. Að styrkja undirstöður fiskveiðiráðgjafarinnar og skipuleggja veiðarnar þannig að þær byggi upp sem öflugasta fiskistofna. En við verðum líka að fara að dæmi nágranna okkar og huga í stórauknum mæli að fiskeldi, sé það á annað borð arðbært fyrir okkur. Í þessu, ekki síst, felast möguleikar okkar til þess að láta frekar til okkar taka í alþjóðlegum sjávarútvegi á komandi árum.
