Greinar/Ræður
Stóriðjuuppbygging á Norðurlandi vestra
SKORTUR á atvinnutækifærum ræður miklu um neikvæða íbúaþróun á landsbyggðinni. Fækkun ársverka, samkeppni frá hálaunastörfum á höfuðborgarsvæðinu og fábreytni atvinnulífs á landsbyggðinni er ein helsta orsök búseturöskunarinnar sem setur svip sinn á tiltekin landsvæði utan höfuðborgarsvæðisins. Sú staða er nú uppi í byggðamálum, að vandinn er afmarkaðri en nokkru sinni áður - hlutfallslega minni - en þeim mun sárari þar sem við hann er að etja. Við höfum því betri tækifæri en nokkru sinni áður að ráða þarna bót á.
Við undirbúning stefnumótunar í byggðamálum, sem leiddi síðan til þingsályktunar í byggðamálum fyrir árin 1999-2001, var byggt á ítarlegum rannsóknum í byggðamálum, sem framkvæmdar voru af fræðimönnum við Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri, auk sjálfstæðra rannsókna sem unnar voru fyrir atbeina þáverandi stjórnar Byggðastofnunar sem hafði forgöngu um stefnumótunina.
Það var á þeim grundvelli sem áhersla var lögð á þrjú efnisatriði við mótun nýrrar Byggðaáætlunar. Í fyrsta lagi Nýsköpun í atvinnulífinu, í annan stað Menntun þekkingu og menningu og loks Jöfnun lífskjara - bætta samkeppnisstöðu. Þetta var ekki tilviljun. Rannsóknirnar sýndu að stuðningur við og uppbygging að þessum þáttum á landsbyggðinni gæti snúið við neikvæðri íbúaþróun. Reynslan hefur einnig sýnt að þar sem þetta hefur gerst utan höfuðborgarsvæðisins, hefur íbúaþróunin orðið jákvæð. Það stendur nefnilega ríkur vilji til þess hjá Íslendingum að búa einnig utan höfuðborgarsvæðisins. Það sýna kannanir og reynslan kennir okkur það einnig.
"Stóriðja í nálægð við meginorkuöflunarsvæðið"
Einmitt vegna þessa, vegna áherslunnar á atvinnuuppbyggingu á landsbyggðinni, var skrifaður texti inn sem laut að þessu. Þetta var í rökréttu samhengi við þá þekkingu sem lögð var til grundvallar að Byggðaáætluninni. Þar gat meðal annars að líta eftirfarandi:
"Nýjum stóriðjuverkefnum verði fundinn staður utan athafnasvæða höfuðborgarinnar og þannig stuðlað að varanlegri fólksfjölgun og fjölbreyttara framboði atvinnutækifæra þar. Lögð verði áhersla á að staðsetja ný stóriðjuverkefni sem víðast á landinu og þeim valinn staður með tilliti til orkuþarfa þannig að bæði sé um að ræða orkufreka stóriðju í nálægð við meginorkuöflunarsvæði hennar og önnur iðjuver sem ekki eru eins orkufrek utan þeirra svæða. Umhverfissjónarmiða verði gætt í hvívetna."
Þetta er skýrt. Stefnan er sem sagt sú að ný stóriðjuverkefni verði staðsett utan höfuðborgarsvæðisins, þeim verði komið fyrir sem víðast á landsbyggðinni og orkufrek stóriðja verði í nálægð við meginorkuöflunarsvæðið. Þetta samþykkti svo Alþingi mótatkvæðalaust. Vilji löggjafans, hinna lýðræðislegu kjörnu fulltrúa þjóðarinnar er eins skýr og vera má í þessu máli. Í þessum anda hefur enda verið unnið. Uppbygging stóriðju á Austurlandi er gleggsta dæmið um það. Þeirri stefnu var fylgt í lok níunda áratugarins og við upphaf þess tíunda, að nýta orkulindir Austfjarða til stóriðjuuppbyggingar á Suðurnesjum. Þessi stefnumörkun var lögð til hliðar. Upp var tekin ný og skýr stefna - í samræmi við samþykkta byggðaáætlun - og mér er að minnsta kosti ekki kunnugt um að frá henni hafi verið horfið.
Stefnumótandi ákvarðanir á Norðurlandi
Nú stöndum við frammi fyrir stefnumótandi ákvörðunum á Norðurlandi. Vilji er til að nýta orkulindir norðanlands til stóriðjuuppbyggingar. Er hér um að ræða í stórum dráttum, annars vegar orku sem aflað er í Þingeyjarsýslu (eystri hluta Norðurlands) og hins vegar orku sem aflað er í Húnavatnssýslum (Blönduvirkjun) og Skagafirði (Skatastaðavirkjun og e.t.v. Villinganesvirkjun.)
Í Morgunblaðinu er greint frá því á dögunum að uppi væru áform um að byggja upp orkufrekan iðnað á tveimur stöðum á Norðurlandi, sem nýtti orkuna í nálægð við meginorkuöflunarsvæðin. Annars vegar yrði um að ræða fyrirtæki sem staðsett yrði á austanverðu Norðurlandi og hins vegar fyrirtæki sem staðsett yrði á vestanverðu Norðurlandi (Skagafirði/Húnavatnssýslum). Þetta voru gleðilegar fréttir og til marks um að hagsmunir fyrirtækjanna væru afskaplega vel samrýmanlegir þeirri stefnumótun Alþingis, sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Það er líka ljóst að slík áform væru í góðu samræmi við fyrrgreinda stefnumótun, þar sem segir að umhverfissjónarmiða skuli í hvívetna gætt. Enda gefur það auga leið að umdeilt yrði að leiða fyrirferðarmiklar raflínur um Norðurlandið þvert og endilangt. Raflínur, sem lagðar væru um tiltölulega stutta leið frá virkjunum í Skagafirði og Húnavatnssýslum í iðjuver á því svæði, væru framkvæmdir góðu samræmi við nútíma hugmyndir um nýtingu sjálfbærrar orku, í góðri sátt við umhverfið.
Við þekkjum reynsluna
Það er líka ljóst að mjög er nauðsynlegt að styrkja atvinnulíf og þar með búsetuþróun á þessu svæði. Íbúum hefur fækkað og aldurssamsetning er í miklu ósamræmi við það sem gerist og gengur á svæðum sem eru í búsetulegri sókn. Við sjáum á Austurlandi hvernig innspýting stóriðjuuppbyggingarinnar er að skila sér í kröftugri uppbyggingu og fjölgun íbúa. Gagnstætt því sem áður var. Aðstæður eru að minnsta kosti jafn góðar til að slíkt hið sama geti gerst á hinu Norðurlandi vestra. Nálægð við höfuðborgarsvæðið og hina öflugu byggð við Eyjafjörð, auk góðra almennra samgangna, styrkja í ofanálag allar forsendur til mikillar sóknar á þessu svæði. Á svæðinu norðan Hvalfjarðar hefur íbúum fjölgað, ekki síst vegna tilkomu nýrrar og vaxandi stóriðju. Þar sýna sig enn byggðaleg áhrif stóriðjuuppbyggingarinnar.
Skjótasta ráðið til eflingar á byggð á Norðurlandi vestra er því að vinna í anda þeirrar stefnumótunar sem Alþingi hefur samþykkt í góðri sátt, staðsetja nýtt stóriðjuverkefni á þessu svæði, í samræmi við vilja fjárfesta og nýta orkuna til atvinnuuppbyggingar í nálægð við meginorkuöflunarsvæðið, eins og vilji okkar, kjörinna fulltrúa þjóðarinnar, stendur til.
Það eru því veigamikil rök sem hníga að því fyrirkomulagi að byggja upp stóriðju á tveimur stöðum á Norðurlandi og nýta þannig orkuna sem næst því svæði þar sem hennar væri aflað til hagsbóta fyrir byggð og atvinnulíf á svæðinu. Fyrir hendi eru því allar aðstæður til þess að vinna út frá þessum forsendum.
Höfundur er þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins og þingmaður Norðvesturkjördæmis.
