Þegar náttúran tekur burtu veiðiréttinn
Þeir kölluðu rækjuna Stóra kampalampa, þegar rækjuveiðar hófust fyrst í tilraunaskyni í Ísafjarðardjúpi fyrir 80 árum. Alvaran hófst síðan 1936 þegar vinnsla á rækju hófst á Ísafirði. Rækjuveiðar innfjarðar hafa verið mjög mikilvægar í atvinnulífi víða um land. Þegar hörpudisksveiðar hófust fyrst frá Bolungarvík árið 1968 urðu kaflaskil í útgerðarsögu okkar og hörpudisksveiðar og -vinnsla hafa verið gríðarlega þýðingarmikill þáttur í sjávarútvegi okkar og gjaldeyrissköpun og hreinlega burðarás í atvinnulífi á Snæfellsnesi, einkanlega Stykkishólmi.
Getur það verið að nú sé sagan öll? Við vitum það ekki og vonum vitaskuld að ástandið sé mjög tímabundið. En eitt er ljóst. Engar innfjarðarrækjuveiðar eiga sér nú lengur stað hér við land og algjört veiðibann er nú á hörpudiski við landið. Þetta eru auðvitað hrikaleg tíðindi. Því efndi ég til umræðu utan dagskrár á Alþingi sl. föstudag. Í umræðunum kom fram ríkur skilningur sjávarútvegsráðherra og það ríkti góð samstaða þingmanna.
Hver er staða innfjarðarrækjuveiðanna?
Við skulum aðeins átta okkur á tölunum. Á árunum 1990 til 2000 nam innfjarðarrækjuveiðin að jafnaði 7 til 10 þúsund tonnum. Það er nálægt helmingi þess kvóta sem nú er úthlutað í úthafsrækju. Veiðin var stunduð af minni bátum, oftast í eigu einstaklinga. Þetta var grundvöllur annarrar útgerðar og skapaði mikilvæg störf á svæðum sem svo sannarlega þurftu á þeim að halda. Á síðustu árum hafa þessar veiðar smám saman verið að dragast saman. Til marks um hversu hlutirnir gerast hratt má nefna að í ástandsskýrslu Hafrannsóknastofnunar frá því í vor var talað um að rækjustofninn í Arnarfirði væri nærri sögulegu hámarki. Við rannsóknir nú í haust var hins vegar lagt til veiðibann. Þar með lauk síðustu rækjuveiðum innfjarðar við strendur landsins.
Það er athyglisvert að samkvæmt gögnum vísindamanna er ástandið alls staðar hið sama á innfjarðarslóðinni. Rækjan er horfin, en ýsa, þorskur og jafnvel lýsa vaða inn um allt. Einkanlega er það ýsan sem nú er í gríðarlegum vexti á svæðum þar sem hún jafnvel þekktist ekki. Hækkandi hitastig sjávar er greinilega að gjörbreyta myndinni. Hér sýnist manni að á ferðinni séu einhver skýrustu merkin sem við þekkjum um umhverfisbreytingar í hafinu í kringum okkur. Gagnvart þessum stofnum - rækju og hörpudiski - birtist þetta sem eins konar náttúruhamfarir.
Ofveiði er ekki ástæða vandræðanna. Nákvæmlega hefur verið fylgt ráðleggingum vísindamanna. Umhverfisbreytingar og sýking í náttúrunni hafa á hinn bóginn sett allt í loft upp.
Gríðarlegt tekjutap við Breiðafjörð
Svipaða sögu er að segja af hörpudiskinum. Á árunum 1990 til 2000 var veiðin í Breiðafirði að jafnaði 8-10 þúsund tonn. Nú er veiðibann. Stofninn er í sögulegu lágmarki. Afleiðingarnar eru gríðarlegar. Atvinnuráðgjöf Vesturlands mat það svo að fyrir Stykkishólm, sem var með 75% í heild af hörpudisksaflanum, næmi efnahagslega tapið í byggðarlaginu 614 til 660 milljónum á ári. Það þarf ekki að orðlengja að þetta er gífurlegt áfall. Talið er að ástæður séu samspil sýkingar og breyttra umhverfisþátta.
Útgerðarmenn og sjómenn skelfisksbátanna hafa gagnrýnt vinnubrögð Hafrannsóknastofnunar mjög harðlega og telja að ekki hafi verið vel staðið að rannsóknum. Vekur athygli að forsvarsmenn fyrirtækjanna hafa sjálfir haft frumkvæði að því að kalla til erlenda sérfræðinga, til þess að vinna að þessum rannsóknum, sem tvímælalaust er á verksviði Hafrannsóknastofnunar að gera. Þarna er augljóst að auka þarf rannsóknir tafarlaust.
Aukinn sveigjanleiki í þágu byggðanna
Stjórnvöld hafa reynt að koma til móts við þær byggðir sem orðið hafa fyrir þessu áfalli, með ýmsum hætti. Byggðakvótum hefur verið beitt, en einkanlega svokölluðum jöfnunarúthlutunum, og hefur um þær ráðstafanir verið prýðileg sátt. Forsendan er sú að um sé að ræða mjög tímabundið ástand, sem muni breytast til batnaðar. Við þekkjum ýmis dæmi úr sögunni um tímabundinn aflabrest á einstökum tegundum. Núna er ástandið hins vegar miklu alvarlegra og langvinnara. Með núverandi aðferð munu aflabæturnar smám saman eyðast út. Útgerðirnar sem byggðust upp með veiðirétti í þessar tegundir verða verðlausar og menn geta ekki bjargað sér með því að hverfa að öðrum veiðum.
Til viðbótar þessu öllu saman hefur síðan komið verðfall á rækju, ekki síst smærri rækjunni, sem er uppistaðan í afla þessara báta. Og afleiðingarnar hafa ekki látið á sér standa. Færri störf og lakari afkoma, á svæðum sem síst máttu við slíku.
Þess vegna er ástæða til að fagna yfirlýsingu Árna M. Mathiesen sjávarútvegsráðherra. Ráðherrann benti á breytingar sem gerðar voru á lögum um stjórn fiskveiði, meðal annars í tengslum við lögleiðingu línuívilnunar. Opnaðir voru möguleikar á að bregðast betur við þegar viðvarandi vandræði steðja að, í líkingu við þau sem við blasa í innfjarðarrækjuveiðinni og hörpudiskinum. Það skiptir útgerðirnar og byggðirnar miklu máli að fá veiðirétt í stað þess sem náttúran hefur af þeim tekið. Þetta er dæmi um lagabreytingar sem gerðar hafa verið til þess að auka sveigjanleika í fiskveiðistjórnuninni sem tekur mið af hagsmunum byggðanna. Slíkt er vitaskuld af hinu góða.
Höfundur er formaður þingflokks Sjálfstæðisflokksins og situr í sjávarútvegsnefnd Alþingis.
