Greinar/Ræður
Sæparisjóðirnir eiga bara einn kost
Má ég byrja ræðu mína á dálítið persónulegum nótum. Ég neita því ekki að mér fannst afskaplega vænt um það þegar Sigurður Hafstein hafði samband við mig og bað mig um að flytja tölu á fundi Sambands sparisjóðanna. Það var ekki vegna þess að mér finnst gaman af að halda ræðu. Það finnst mér sannarlega og finnst ég aldrei gera nóg af því. Það var ekki heldur vegna þess að ég teldi mig hafa eitthvað fram að færa um fjármál eða bankamálefni sem þið ekki vissuð. Mér er vel ljóst að á þessu sviði eruð þið mér miklu fremri. En ástæðan fyrir því að mér hlýnaði um hjartarætur við símtal míns gamla félaga er einfaldlega sú að að hjarta mitt stendur ansi nærri sparisjóðunum. Faðir minn Guðfinnur Einarsson var um áratugaskeið stjórnarformaður Sparisjóðs Bolungarvíkur og ég minnist enn þeirrar aðdáunar sem hann fylltist alltaf þegar hans góði vinur Sólberg Jónsson sparisjóðsstjóri mætti með ársuppgjör sjóðsins tilbúið síðdegis á Gamlársdag. Þetta hlýtur að hafa verið einsdæmi. Þá voru ekki til tölvur eða samhæfð reikniverk bankanna og Sólberg gat reitt sig á sinn eigin dugnað.
Það var því kannski ekki að furða að menn töluðu í mínu ungdæmi aldrei um að fara í sparisjóðinn ef þá vantaði lán eða þyrftu að ganga frá einhverjum fjármálaviðskiptum. Í Bolungarvík hét það bara að fara til Sólbergs. Þess vegna hljómaði hið gamla slagorð, Sparisjóðurinn sér um sína, dálítið holt fyrir vestan hjá okkur. Það var Sólberg sem sá um sína. Hann og stofnunin hans sá um þarfir okkar íbúana og stóð með byggðarlaginu í blíðu og stríðu. Þegar í móti blés kom sparisjóðurinn til skjalanna og lagði drög að þeirri endurreisn sem nú er að bera ávöxt fyrir vestan. Það þarf því engan fyrirlestur yfir mér til að útskýra þýðingu sparisjóðanna. Ég er búinn að reyna það á mínum eigin skrokki, alveg eins og aðrir sem búa í hinum dreifðu byggðum. Við gerum okkur grein fyrir þýðingu sparisjóðanna í samfélagi okkar.
En góðir fundarmenn
Þegar ég settist fyrst á þing fyrir rúmum 13 árum veitti ég eftirtekt hillu einni sem stóð í herbergi í þinghúsinu. Í þessari hillu mátti líta víxileyðublöð og skuldabréfaeyðublöð frá aðskiljanlegum bönkum í landinu. Þetta var eðlilegt. Þingmenn voru á þeim tíma eins konar miðstöð. Til þeirra leituðu menn ef þá vantaði lán í bönkum eða lánastofnunum og þá var handhægt að hafa við höndina eyðublöðin til þess að aðstoða menn við útfyllingu á víxlunum svo ekki þyrfti að gera sér auka ferð til þess arna. Þetta kom sér ábyggilega vel á sínum tíma. En síðan fór það að breytast. Ég tók allt í einu eftir því að blöðin lágu óhreyfð, þau fóru að gulna og einn góðan veðurdag var tekin um það ákvörðun að skrúfa niður hilluna og henda eftirstöðvunum af víxileyðublöðunum. Þingmenn voru ekki lengur orðinn hinn ómissandi hlekkur á milli viðskiptavinarins og bankans. Þeir voru ekki lengur milligöngumaðurinn að lánsfjármagni í landinu.
Ég hef stundum rifjað þessa sögu upp fyrir sjálfum mér og öðrum til þess að undirstrika þær breytingar sem hafa orðið á fjármálakerfinu frá því að það var allt meira og minna í greipum stjórnmálanna, laut miðstýringu en ekki markaðslögmálum. Enginn okkar vildi hverfa til baka til þess arna. Okkur er það ljóst að nú eru það ekki viðskiptavinirnir sem standa í biðröðum á gólfum bankastjóranna. Nú eru það bankastjórarnir sem standa í biðröðum á gólfum viðskiptavinanna. Þetta er breytingin frá miðstýringu til samkeppni.
Samkeppni á Íslandi er nú harðari á flestum sviðum en ég fæ áður minnst. Í þessu sambandi er líka athyglisvert að samkeppnin er ekki síst til staðar á sviðum þar sem mönnum fannst hún ekki líkleg áður. Fjarskiptafyrirtækin eru gott dæmi um það. Ljósvakamiðlarnir annað. Fiskútflutningur hið þriðja. Í þessum geirum ríkti lítil eða takmörkuð samkeppni. Nú berast menn þarna á banaspjót. Í fjármálaheiminum var samkeppnin líka svipur hjá þeirri sjón sem nú mætir okkur. menn töluðu um fákeppni í olíuverslun í landinu. Nú er þar fjallgrimm samkeppni, eins og allir sjá. Sannarlega hefur þetta komið neytendum til góða en þetta breytta viðskiptaumhverfi hlýtur auðvitað að setja mjög mark sitt á alla starfshætti allra fyrirtækja sem lúta þessari samkeppni þ.m.t. banka og sparisjóða.
Sparisjóðir á Íslandi voru stofnaðir fyrir h.u.b. 150 árum. Það er alveg ljóst að frá þeim tíma hefur íslenska hagkerfið tekið risastökk. Á þeim tíma sem fyrstu sparisjóðirnir litu dagsins ljós var Ísland eitt fátækasta land í heimi. Nú erum við eitt hið ríkasta. Fyrr meir var íslenskt efnahagslíf nánast lokað. Núna erum við algjörlega tengd hinu alþjóðlega umhverfi órjúfanlegum böndum. Fjármagnshreyfingar til og frá landinu hafa nánast verið óheftar frá ársbyrjun 1995. Við erum með sjálfstæðan Seðlabanka, eigin gjaldmiðil og verðgildi hans ræðst núna á markaði. Hinar pólitísku ákvarðanir sem teknar voru um verðgildi gjaldmiðils okkar eru nú úr sögunni. Við lesum um það og heyrum fréttir af því í fjölmiðlum dag hvern hvernig íslenska krónan stendur sig í hinni alþjóðlegu samkeppni. Slíkar fréttir hefðu verið óhugsandi fyrir fáeinum árum. Það er til marks um hversu íslenska hagkerfið var vanþróað á fyrstu árum sparisjóðanna að umfang peningaviðskipta og það fé sem var til ráðstöfunar hjá innlánsstofnunum til arðbærra verkefna nam um 5% af landsframleiðslu. Ef við skoðum sambærilegar tölur nú þá nemur hún nærri þrefaldri landsframleiðslu okkar. Á þessar staðreyndir benti Már Guðmundsson, fyrrverandi aðalhagfræðingur Seðlabanka Íslands og nú aðstoðarframkvæmdastjóri peninga- og hagfræðisviðs Alþjóðagreiðslubankans í Basel í athyglisverðu erindi sem hann flutti á afmælisráðstefnu Sparisjóðs Svarfdæla 1. maí sl. Það er því ljóst að sparisjóðirnir í landinu hafa verið samferða þeirri byltingu sem hér hefur orðið á alla lund og leitt hana á margan hátt. Sparisjóðirnir eru mjög víða þýðingarmiklar lánastofnanir. Þeir eru hér, eins og víða annars staðar í Evrópu staðbundin fjármálafyrirtæki með sterk tengsl við starfssvæði sitt jafnframt því að starfa náið sín í milli. Þeir hafa verið reknir með hag sparifjáreigenda og almennings fyrir augum en ekki endilega til þess að ná hámarksarði fyrir stofnfjáreigendur.
Mér hefur dálítið fundist gæta þess, sem sjálfsagt stafar af skorti á sögulegri þekkingu, að menn geri sér ekki grein fyrir þeirri ótrúlegu framsýni sem ríkti hér fyrr meir innan fjármálakerfisins á Íslandi og menn átti sig ekki á því hversu margt var verið að gera á þeim tíma sem við nú erum að endurtaka. Ég hlýddi fyrir fáeinum vikum á ákaflega athyglisvert erindi Einars Sveinssonar, stjórnarformanns Íslandsbanka á einni af þeim ráðstefnum sem haldnar voru í tengslum við aldarafmæli heimastjórnar hér á landi. Þar kom fram að við stofnun hins gamla Íslandsbanka árið 1904 var hlutafé bankans 2 milljónir króna. Það var hvorki meira né minna en 7,4% af landsframleiðslunni. Það svarar til þess að hlutafé bankans hafi verið 64 milljarðar króna. Hlutaféð var síðan hækkað árið 1907 í 3 milljónir, um 50%, og var þá komið upp í 96 milljarða miðað við stærð hagkerfisins í dag. Einar vakti ennfremur athygli á því að þegar á þessum tíma hefði Íslandsbanki og þá væntanlega aðrar lánastofnanir með einhverjum hætti tekið þátt í því sem nú kallast umbreytingarverkefni þ.e.a.s. stóð fyrir mikilli uppstokkun á helsta fyrirtæki landsmanna, fyrirtæki B.J. Thorsteinsson og Co.á árinu 1905.
Allt þetta vil ég rekja til þess að vekja ekki einasta athygli á þeirri miklu breytingu sem orðið hefur í íslensku fjármálakerfi heldur líka til þess að undirstrika framsýni þeirra manna sem höfðu forgöngu um breytingar á Íslandi með uppbyggingu nútímalegs fjármálakerfis á þeirra tíðar vísu.
Á síðasta áratug eða svo hafa orðið meiri breytingar á starfsumhverfi íslenskra fjármálafyrirtækja en áttu sér stað marga áratugi þar á undan. Það er af mörgu að taka í þessum efnum. Nefna má lögin um viðskipta- og sparisjóði þegar lagaákvæði um viðskiptabanka og sparisjóði var steypt saman í eina heild 1993. Þessi lög hafa tekið allmörgum breytingum síðan. Við stofnuðum Fjármálaeftirlit árið 1998, jukum eftirlitsheimildir þess árið 2000, opnuðum heimildir til viðskipta- og sparisjóða að veita póstþjónustu árið 2000, breyttum lögum um viðskiptabanka og sparisjóði með heimild til sparisjóðanna um að breyta rekstrarformi sínu í hlutafélög árið 2001. Ný heildarlög voru sett um verðbréfaviðskipti árið 1996 og þegar litið er yfir sviðið þá blasir við að einkanlega hin síðustu ár höfum við sett löggjöf sem miðar að því að tryggja stöðu eignaraðila í fjármálafyrirtækjum, ekki síst til þess að verja minni hluthafa. Ljóst er að framundan er áframhaldandi þróun í þessa átt og er fullt tilefni til.
Langstærsta breytingin á síðustu árum er þó vitaskuld hlutafélagavæðing ríkisviðskiptabankanna, sameining fjárfestingalánasjóða í eigu ríkisins og sala eignarhluta ríkisins í þessum bönkum, fyrirtækjum og sjóðum. Traust ríkisfjármálastefna á síðustu árum hefur líka gert það að verkum að ríkissjóður er nú ekki lengur rekinn með halla eins og var um langt árabil. Ríkissjóður skilar nú myndarlegum afgangi ár eftir ár. Skuldir ríkisins eru greiddar niður og verulegum fjármunum er nú ráðstafað inn í lífeyrissjóð ríkisstarfsmanna til þess að lækka ógreiddar skuldbindingar sem þar voru fyrir. Ríkissjóður er ekki lengur virkur þátttakandi á lánamarkaði og skapar ekki lengur eftirspurn eftir lánsfé. Það aukna fjármagn sem orðið hefur til í þjóðfélaginu á síðustu árum verður því að leita annarrar ávöxtunar og það hefur auðvitað haft það í för með sér að samkeppni hefur aukist. Fjármagnsstreymi til landsins vegna hinna frjálsu fjármagnsflutninga, vegna sterkrar stöðu íslensku krónunnar og aukins lánstrausts opinberra aðila, sem og fjármálastofnana hafa gert íslensk skuldabréf að eftirsóknarverðum kosti. Fjármálafyrirtækin hafa verið að styrkjast, þau hafa stækkað mjög mikið og möguleikar þeirra til þess að auka verðmæti sitt svo sem eins og með fjárfestingum í álitlegum og arðvænlegum hlutabréfum gera það að verkum að við erum nú með til staðar á Íslandi öflugra fjármálakerfi heldur en nokkru sinni fyrr. Það má kannski segja nú um íslenska fjármálakerfið eins og svo margt í okkar efnahagslega umhverfi; það er ekkert sem var og við getum einfaldlega ekki snúið til baka enda er slíkt ekki æskilegt. Þær breytingar sem gerðar hafa verið í umhverfi fjármálafyrirtækjanna hafa verið til farsældar. Aukin samkeppni, öflugri fyrirtæki, lægri tilkostnaður er vitaskuld allt af hinu góða. Sem dæmi um þær breytingar sem orðið hafa í fjármálakerfinu má vekja athygli á nýlegum fréttum um það að markaðsvirði bankanna þriggja, Landsbankans, Íslandsbanka og KB banka hafi á síðustu 2 mánuðum aukist um 112 milljarða króna og er þá nýleg hlutafjáraukning KB banka ekki meðtalin. Allt er þetta til marks um hinn aukna styrk sem fjármálakerfið býr nú yfir.
Í nýjasta hefti Peningamála Seðlabanka Íslands er á því vakin athygli að arðsemi viðskiptabankanna hafi sjaldan eða aldrei verið meiri en á fyrri helmingi þessa árs. Arðsemi 6 stærstu sparisjóðanna á fyrri helmingi ársins var einnig að jafnaði mjög góð. Þessa arðsemisaukningu má hins vegar að langmestu leyti rekja til hagnaðar af verðbréfaeign og þá helst af hlutabréfum. Án gengishagnaðar af veltubók verðbréfa hefði arðsemi viðskiptabankanna fjögurra verið helmingi minni en hún varð og ef við skoðum sérstaklega 6 stærstu sparisjóðina þá var arðsemi þeirra þegar hagnaður afveltubók er skilin frá einungis um 3,7%.
Við þekkjum það af gamalli reynslu að ekki er hægt að reiða sig á endalausa hækkun hlutabréfaverðmætis enda vekur það athygli að greiningardeildir bankanna eru farnar að vara við þessari hækkun og benda á að hún sé ekki drifin áfram af raunverulegum arðsemisvæntingum og sé langt umfram það sem við þekkjum í löndunum í kringum okkur.
Ég nefndi hér áðan í upphafi máls míns hvernig samkeppni sé nú orðin algild á öllum sviðum. Það á ekki síst við um fjármálastarfsemina. Við höfum séð þess merki á undanförnum vikum og mánuðum hvernig baráttan um viðskiptavinina harðnar og engin ástæða til að ætla annað en að sú þróun haldi áfram.
Við vitum að samkeppni er af hinu góða fyrir viðskiptavininn. Hún leiðir til lægri útgjalda fyrir hann. Hvað þýðir þetta á mæltu máli? Þetta þýðir það að samkeppni á innlendum lánamarkaði mun draga úr hinum hefðbundnu tekjustofnum venjulegra fjármálastofnana. Þjónustugjöld sem hafa verið vaxandi þáttur í tekjumyndun þeirra munu lækka og vaxtamunur útlána sömuleiðis. Hin harða barátta um viðskiptavinina mun að sjálfsögðu leiða til þessa. Sú var tíðin að menn nánast gengu í ævilangt hjónaband í hinum venjulegu viðskiptum. Blokkamyndanirnar á öllum sviðum gerðu það að verkum. Menn hófu viðskipti við eitt olíufélag og héldu því síðan áfram. Menn seldu fiskinn sinn annað hvort í gegnum Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna eða SÍS og að láta sér detta það í hug að selja framhjá - eins og það var kallað - var álíka alvarlegt og eiðrof. Og menn héldu tryggð við bankann sinn enda var ekki margra kosta völ í þessum efnum. Nú er þetta úr sögunni. Menn leita bankaviðskipta eins og annarra viðskipta á grundvelli hagkvæmninnar. Neytandinn á síðasta orðið. Meira að segja hið allt um faðmandi ríkisvald með allt sitt afl verður að hafa sig allt við á sínum hefðbundnustu slóðum þ.e.a.s. í lánum til íbúðarhúsnæðis. Fjárhirslur Byggðastofnunar eru sagðar svo fullar að út úr flóri vegna þess að menn eru í óðaönn við að greiða upp lánin sín með fjármagni úr bönkum og sparisjóðum. Hinir tvíefldu, einkavæddu viðskiptabankar bjóða sjálfu ríkisvaldinu byrginn og berja á þeim í samkeppninni.
Það virðist því augljóst mál að framundan sé ástand þar sem menn geta ekki vænst þess að raka saman fé á hækkandi þjónustugjöldum eða auknum vaxtamun. Þeir sem hugsa sér að vinna með þeim hætti munu einfaldlega tapa frá sér bestu kúnnunum. Sitja uppi með þá lakari sem síður eiga völ á að leita sér nýrra úrræða. Það er ábyggilega rétt sem sagt var í nýlegum hálffimm fréttum KB banka að íslenskar innlánsstofnanir munu þurfa að hafa sig allar við á næstu árum til þess að halda viðunandi arðsemi er gengishagnaði sleppir. Sparisjóðirnir verða engin undantekning frá þessu.
Við höfum sýnt það íslenskir stjórnmálamenn, nánast hvar í flokki sem við stöndum, að við viljum verja sparisjóðakerfið. Þær lagabreytingar sem gerðar hafa verið á undanförnum árum eru einmitt til marks um það. Þar höfum við gengið mjög langt í því að reisa og hækka þær varnargirðingar sem við gátum til þess að treysta stöðu sparisjóðanna. Ástæðan er einföld: við töldum það nauðsynlegt m.a. með hagsmuni þeirra minni byggðarlaga og ýmissa minni aðila í landinu fyrir augum. En enginn er eyland, ekki heldur í fjármálakerfinu. Sparisjóðirnir eins og aðrar lánastofnanir munu búa við samkeppnisumhverfi og þó að varnir þeirra hafi verið treystar með þessari löggjöf þá geta menn ekki sofið rólegir. Ég vil líka segja það, og segja það sem mína einlægu skoðun, að ég er sannfærður um að það verður ekki gengið mikið lengra í þeim efnum af hálfu löggjafans. Löggjöfin má heldur ekki verða til þess að menn búi við falskt öryggi.
En hvað er þá til ráða fyrir íslenska sparisjóði? Ég er auðvitað ekki sérfræðingur í þeim efnum, það eru fremur þið sem hér sitjið. Ég ætla hins vegar að leyfa mér að hafa skoðun á málinu. Ég er viðskiptavinur sparisjóðs frá blautu barnsbeini. Ég nánast fæddist inn í sparisjóðafjölskylduna eins og ég hef þegar rakið og ber afskaplega hlýjar taugar til sparisjóða. Ég vil þeim vel. Ég vil að þeir eflist og ég vil að þeir dafni og ég vil ekki að þeir tapi sinni sérstöðu. Þeir eiga að vera fjórði valkosturinn í fjármálaþjónustunni. Það hættulegasta sem gæti gerst nú er frekari fákeppni. Slíkt þolum við ekki. Hitt er þó alveg ljóst að sparisjóðirnir verða auðvitað að horfa til þess sem gerst hefur. Önnur fjármálafyrirtæki hafa verið að sameinast og styrkja sig á alla lund. Þessi fjármálafyrirtæki hafa möguleika á að bjóða viðskiptavinum sínum góð kjör í krafti sinnar stærðar, í krafti þess trausts sem þau njóta á erlendum og innlendum lánamörkuðum. Sparisjóðirnir eiga því að mínu mati bara einn kost. Hann er sá að efla sig m.a. og alveg sérstaklega með stóraukinni sameiningu.
Segja má að sparisjóðunum hafi reitt almennt vel af í þeim breytingum sem orðið hafa á fjármálakerfinu amk. fram til þessa Á 10. áratugnum stórjuku þeir hlutdeild sína í inn- og útlánum. En það gefur ekki tilefni til þess að sofa á verðinum. Við vitum að þeim breytingum sem hafa orðið á fjármálakerfi okkar á síðustu árum verður einungis jafnað til risastökkva og það er enginn vafi á því að hinar miklu breytingar sem nú eru að verða í fjármálaheiminum með stóreflingu bankastofnana og einstakra fjármálastofnana gætu kollvarpað stöðu sparisjóðanna. Tryggð manna í viðskiptum fer minnkandi. Hin harða samkeppni á öllum sviðum knýr atvinnulífið til þess að taka ákvarðanir sínar á grundvelli þrengstu fjárhagslegu hagsmuna, ella lifa menn ekki af. Við slíkar aðstæður dugir ættjarðarástin ekki ein til þess að menn haldi viðskiptum sínum í fjármálastofnunum í heimabyggð, jafnvel þó hugur þeirra standi til þess. Hvarvetna keppa menn við aðila þar sem arðsemiskrafan er há og geri menn ekki slíkar arðsemiskröfur til síns eigin rekstrar verða þeir einfaldlega undir, það á líka við í samkeppninni um fjármagnið.
Góðir fundarmenn.
Það má vera að orð mín séu á dálítið alvarlegum nótum. Ég er einfaldlega að reyna að draga upp þá mynd sem mér sýnist blasa við sem utanaðkomandi aðila sem hefur tekið þátt í því að breyta þjóðfélaginu í þessa veru með aukinni samkeppni. Og jafnframt sem viðskiptavinur vinveittur sparisjóðunum. Ég hef líka fulla trú á því að sparisjóðirnir eigi eftir að spjara sig vel. Þeir hafa til þess allar forsendur og möguleika. Sterkar stofnanir og sem njóta almennrar velvildar í þjóðfélaginu. Það er mjög sterk taug Íslendinga í þá átt að verja sérstöðu þeirra. Menn óttast innst inni hinar stóru samsteypur og áhrif þeirra og vilja örugglega ekki missa út úr okkar fjármálaflóru sparisjóðafjölskylduna sem á sér ríkan sess í íslensku fjármálalífi. Þetta endurspeglaðist í hinni miklu samstöðu sem hefur orðið þegar reynt hefur á það á Alþingi að treysta stöðu þeirra.
Það er ábyggilega ekki tilviljun að sparisjóðirnir hafa lifað af nú á annað hundrað ár, þolað heimskreppu og heimsstyrjaldir, staðist kollsteypur í byggðunum og verið ástæða þess að þær hafa risið upp að nýju eins og ég þekki svo glögg merki um. Þar hefur mestu um valdið framsýni og dugnaður þeirra manna sem ferðinni hafa ráðið í þessum sjóðum. Þess vegna eigum við að verja sparisjóðina, styrkja þá og efla. Ég veit að slíkt mun gerast í höndum sparisjóðamannanna sem skilja þarfir samfélagsins er þeir starfa í og vita um nauðsyn þess að sparisjóðirnir skynji kall tímans.
