Markaðurinn tók til sinna ráða
Öflugt og vel rekið bankakerfi skiptir hverja þjóð miklu máli. Séu bankarnir vel reknir hafa þeir möguleika á að veita víðtæka, góða þjónustu með lágmarkstilkostnaði. Bankakerfið getur þess vegna haft mikið að segja um lífskjör hverrar þjóðar. Á undanförnum árum hefur verið kostað kapps um að skapa íslensku fjármálalífi skilyrði til góðs rekstrar. Lagaumhverfið hefur tekið stakkaskiptum og opnað á nýjar leiðir til þjónustu. Fjármagnsflutningar á milli landa hafa opnast. Íslenskt bankakerfi hefur orðið alþjóðlegt. Menn hafa að meirihluta til orðið um það sammála að íslenskir bankar yrðu að hafa jafngott svigrúm og sambærileg fyrirtæki erlendis, til þess að standast þeim snúning og leggja þannig grunninn að því að bankakerfið hérlendis yrði jafnhagkvæmt og best þekkist í samkeppnislöndunum.
Einkavæðing bankanna hefur verið liður í þessu. Hún hefur það að markamiði að örva samkeppni, í fullvissu þess að samkeppnin leiði til lægra verðlags og tryggi góðan rekstur.
Hver axlaði ábyrgðina á tapinu?
Nú upp á síðkastið hafa vakið athygli, tölur um hagnað banka sem ekki hafa sést fram til þessa. Góður hagur banka er vitaskuld fagnaðarefni. Traustar fjármálastofnanir eru nauðsynlegar. Menn verða að geta treyst því að fjármunir sem afhentir eru fjármálastofnunum til varðveislu og ávöxtunar séu í öruggum höndum. Og þannig hefur það vitaskuld mestan part verið.
Því miður eru þó til hrikaleg dæmi um annað. Ekki síst á þeim árum sem menn óðu um og þóttust allt geta og kunna, löðuðu til sín fjármagn frá fyrirtækjum, lífeyrissjóðum og almenningi og sólunduðu í tóma vitleysu. Eru til mörg hryggileg dæmi um slíkt, sem hér verða þó ekki rakin. Þar tapaði margur landinn, meðal annars eldra fólk og lífeyrissjóðir, vænum fúlgum. Minnist ég þess þó ekki að bankastjórarnir sem stóðu við stjórnvölinn hafi talið ástæðu til þess að tengja kaup sitt og kjör sín við þetta tap sem fjármálakerfið og einkanlega viðskiptavinirnir urðu að taka á sig. Hefði það þó verið stórmannlegt og í samræmi við þá röksemdafærslu sem nú er mjög höfð uppi að tengja eigi laun stjórnenda við árangur bankanna.
Hagnaður íslenskra banka nú stafar einkum af hlutabréfaeign sem hefur verið að hækka mikið í verði á þessu ári. Einkum er þar um að ræða hagnað af íslenskum hlutabréfum. Það eru út af fyrir sig góð tíðindi. Ætla verður að þessi hagnaður endurspegli trú fjárfesta á möguleika þessara fyrirtækja í framtíðinni. Réttilega hefur verið bent á að þátttaka bankanna í atvinnurekstri geti verið tvíbent vopn. Áhætta getur verið mikil, eins og fjölmörg nýleg dæmi sanna. Ofurgróði dagsins í dag getur þess vegna orðið tap morgundagsins.
Margra kosta völ
Það hvernig til tekst um rekstur banka er ekki einkamál daglegra stjórnenda. Þeir starfa í umboði stjórna bankanna sem aftur eru forsvarsmenn hluthafanna. Það er einnig þannig að viðskipti í bönkunum eru líkt og önnur kaupsýsla. Líki mönnum ekki viðskiptin þá hafa þeir sem betur fer völ á því að færa sig um set. Þetta eru kostir markaðarins og samkeppninnar. Eins og málum er háttað eigum við að hafa öll skilyrði til samkeppni þar sem hinn frjálsi markaður gefur mönnum kost á að færa sig um set, líki þeim ekki viðskiptaskilmálarnir eða framkoma stjórnenda.
Hér á landi starfa samkvæmt upplýsingum frá Fjármálaeftirlitinu fjórir viðskiptabankar og 24 sparisjóðir, auk 9 lánafyrirtækja sem ekki hafa leyfi til þess að taka á móti innlánum. Almenningur, fyrirtæki og aðrir fjármagnseigendur eiga því í ýmis hús að venda. Þeir eru ekki dæmdir til ævilangrar vistar og viðskipta við fyrirtæki sem þeim líkar ekki við. Þetta er það sem við köllum samkeppnisumhverfi..
Þess vegna þýðir ekkert fyrir forsvarmenn Kaupþings Búnaðarbanka að kveinka sér undan gagnrýni, eins og þeir hafa verið að gera upp á síðkastið. Atburðir síðustu daga eru einmitt kristalklárt dæmi um hvað gerist á frjálsum markaði þegar mönnum líkar ekki framferði fyrirtækis á markaðnum. Hér gerist það sem sé að tveir æðstu stjórnendur stærsta banka landsins ganga algjörlega fram af fólkinu í landinu, innlánseigendum bankans, viðskiptavinum og hluthöfum. Og þá vill bara svo til að í frjálsu samfélagi eiga þeir sem mislíkar næsta leik. Þeir eiga möguleika og rétt á að gagnrýna eins og menn hafa gert. Þeir geta hætt viðskiptum og það hafa menn gert. Þeir geta selt hlutabréf sín og það hafa menn gert. Með öðrum orðum: Stjórnendur bankans voru þannig hirtir með tækjum hins frjálsa markaðar og það er undan því sem þeir eru að barma sér.
Lofsverð framganga
Skelegg framganga forsætisráðherra í þessu máli er lofsverð. Furðulegt er það hins vegar þegar menn tala eins og hann megi ekki vegna stöðu sinnar bregðast við með þeim hætti sem hann gerði. Það er fráleitur málflutningur. Forsætisráðherra landsins hefur vitaskuld þann rétt að láta í sér heyra og til sín taka. Til þess beitir hann þeim tækjum sem menn hafa í frjálsu samfélagi og á markaðnum, hefur uppi gagnrýni og hættir viðskiptum.
Athyglisvert er að einn talsmanna Samfylkingarinnar í þessum málum telur slíkt óeðlilegt. Taldi greinilega að forsætisráðherra hefði átt að sitja þegjandi hjá. Þetta viðhorf þarf í sjálfu sér ekki að koma á óvart. Við munum að Samfylkingin undirstrikaði sérstöðu sína í kosningabaráttu með því að gerast sérstakur verndarengill nokkurra nafngreindra og valdamikilla aðila í íslensku viðskiptalífi. Þar á meðal Kaupþings Búnaðarbanka og athafnamannsins Jóns Ólafssonar. Þessi viðbrögð nú eru í rökréttu samhengi við fyrri yfirlýsingar.
Lífeyrissjóður tapar 100 milljónum á einum degi
Það voru hinir óskiljanlegu samningar forsvarsmannanna tveggja sem sköðuðu Kaupþing Búnaðarbanka. Ekki gagnrýnin sem þeir fengu. Hún var bæði makleg, eðlileg og mjög verðskulduð. Þessi gerningur herramannanna tveggja lækkaði verð bankans um 3 prósent á einum degi. Það þýðir til dæmis að stórir hluthafar á borð við Lífeyrissjóð verslunarmanna og tryggingafyrirtækið VÍS sköðuðust um 100 milljónir króna á einum degi. Furðulegt er ef forsvarsmenn þessara aðila telji sig ekki eiga sitthvað vantalað við þá sem þessu ollu; ábyrgðarmenn ákvörðunarinnar um kaupréttarsamningana.
Kaupréttarsamningar á undanhaldi erlendis
Síðustu dagar hafa verið afskaplega lærdómsríkir. Þeir gefa okkur tilefni til þess að rifja upp að kaupréttarsamningar af því tagi sem við fengum nasasjón af fyrir helgina eru nú gagnrýndir harðlega víða um heim. Nefna má að tölvurisinn Microsoft ákvað frá með september sl. að hætta að umbuna starfsmönnum sínum með kauprétti í hlutabréfum. Sjálfur Warren Buffett, fjárfestirinn heimsþekkti, hefur sagt að kaupréttur af þessum toga sé ein helsta ástæða hneykslismálanna sem riðið hafa yfir bandarískt fjármálalíf og allir þekkja. Hann hefur því hvatt hluthafanna til þess að rísa upp gegn ósköpunum. Hið virta breska blað Financial Times segir enda svona samninga vera á undanhaldi. Og loks má minna á að norski dómsmálaráðherrann vill láta breyta löggjöfinni þar í landi þannig að hluthafarnir, en ekki bara stjórn fyrirtækja, taki ákvörðun um laun stjórnenda, nokkuð sem nú hefur komið til tals hér á landi.
Hvað segja 36 þúsund hluthafar?
Það eru einmitt hluthafarnir sem geta veitt aðhald. Hluthafar í íslenskum bönkum eru mýmargir. Samkvæmt upplýsingum frá Kauphöll Íslands nú fyrir helgi var 10.971 hluhafi í Íslandsbanka, 13.586 í Landsbankanum og hvorki meira né minna en 29.810 í Kaupþingi Búnaðarbanka, auk sex þúsunda í Svíþjóð. Vald þeirra er mikið og þeir geta vitaskuld nýtt sér það, en vonandi kalla menn það ekki einelti, þegar ég hér í lokin hvet til þess að því sé beitt, til þess að koma í veg fyrir ákvarðanir af því tagi, sem ögrað hafa þjóðinni undanfarin dægur.
