Samkeppni - líka á vísindasviðinu
Samkeppni ? líka á vísindasviðinu
Tvö athyglisverð mál sem sjávarútvegsráðherra flytur voru rædd á Alþingi í vikunni og eru nú komin til meðferðar í sjávarútvegsnefnd þingsins. Mál þessi lúta annars vegar að skipulagi hafrannsókna, nýsköpun og þróunarstarfi. Hins vegar má segja að þau tengist umræðunni um brottkast afla. Hvoru tveggja eru stórmál í samhengi sjávarútvegsumræðunnar. Nálgunin að báðum er býsna nýstárleg í málatilbúnaði sjávarútvegsráðherra og verðskuldar því umræðu.
Lengi hafa menn deilt um brottkast á fiski og umfang þess. Á síðustu árum hefur verið varpað betra ljósi á málið en áður, með margvíslegum athugunum. Í fyrsta lagi má nefna viðurhlutamikla athugun Gallups á viðhorfum sjómanna, sem sjávarútvegsráðuneytið gekkst fyrir. Í annan stað má nefna skoðun Hafrannsóknastofnunar á þessu vandamáli. Loks má vitna til könnunar sem Kristinn Pétursson þáverandi alþingismaður og nú fiskverkandi á Bakkafirði lét framkvæma. Athyglisvert að þessar þrjár athuganir benda mjög til álíka niðurstöðu. Um 20 til 30 þúsundum tonnum er fleygt í hafið af bolfiski á ári hverju, miðað við stöðuna eins og hún var fyrir tveimur árum. Þetta er að sönnu verulegt magn, en vitaskuld miklu minna en þeir sem hæst hafa hrópað um þessi mál, hafa talið.
Drjúgar tekjur af Hafró-afla
Þegar lögin voru sett um Hafró aflann var alls óljóst hverjar tekjur yrðu af hinu nýja ákvæði. Umræður innan sjávarútvegsnefndar Alþingis lutu hins vegar að því að skynsamlegt kynni að vera að beina þessum fjármunum í sérstakan sjóð, sem hægt væri að sækja í til rannsókna og vísindastarfs. Það var vitaskuld háð því að fjármagn sem um munaði fengist af 5 prósent reglunni ? sem síðar hefur verið kallaður Hafró-afli í daglegu tali. Það vissum við ekki þegar lögin voru samþæykkt og því var einfaldlega ákveðið að fjármunirnir rynnu beint til Hafrannsóknarstofnunarinnar. 96 milljónir runnu til stofnunarinnar frá gildistöku laganna 1. febrúar 2002 til ársloka þess árs og 125 milljónir fyrstu níu mánuði þessa árs. Það er því ljóst að möguleikar gáfust á að fara með öðrum hætti með þessa fjármuni, í samræmi við vangaveltur þær sem fyrr er frá greint. Niðurstaða sjávarútvegsráðherra var að þessi tekjustofn og uppítökusjóðurinn, sem fær fé af ólögmætum sjávarafla, rynnu saman í "sérstakan sjóð í vörslu sjávarútvegsráðuneytisins og skal verja fé úr honum til rannsókna og nýsköpunar á sviði sjávarútvegs og til eftirlits með fiskveiðum. Sjóður þessi nefnist Verkefnasjóður sjávarútvegsins" eins og orðrétt segir í frumvarpstextanum. Nánar er þetta verkefni útlistað í athugasemdum með lagafrumvarpinu, en þar segir. "Verði frumvarpið að lögum yrði unnt að styrkja rannsóknir á sviði sjávarútvegs almennt en ekki eingöngu á sviði hafrannsókna auk þess sem unnt yrði að efla nýsköpun í sjávarútvegi."
Rökrétt samhengi
Nauðsynlegt er líka að hyggja að því að þessi lög eru í rökréttu samhengi við annað sem við höfum gert í þessa átt. Á Alþingi i fyrra var ennfremur stigið skref í þá átt að gefa fleiri aðilum kost á því að stunda hafrannsóknir. Hafrannsóknstofnun hefur aldrei þurft að telja þann afla til aflamarks sem veiddist í vísindaleiðöngrum stofnunarinnar. Dytti einhverjum öðrum í hug að stunda slíkar rannsóknir varð sá hinn sami að draga það frá kvóta sínum eða annarra. Þessu var breytt í fyrra er eftirfarandi ákvæði var skotið inn í lög um stjórn fiskveiða: "Afli sem veiddur er í rannsóknarskyni á vegum Hafrannsóknastofnunarinnar reiknast ekki til heildarafla. Þá er ráðherra heimilt að fenginni umsögn Hafrannsóknastofnunarinnar að ákveða að afli sem fenginn er við vísindalegar rannsóknir annarra aðila skuli ekki að hluta eða öllu leyti reiknast til heildarafla." ? Þetta er að sönnu ekki fullkomið ákvæði, en er hins vegar ótvíræð opnun og er í raun angi af hinu sama og áður er lýst. Tilraun til þess að opna á samkeppni vísindahugmynda.
Fróðlegt verður að sjá hvernig framvinda þessa máls verður. Sá sem þessar línur ritar hefur í tvígang flutt tillögur í þessa átt á Landsfundum Sjálfstæðisflokksins og fengið samþykktar. Nú eru þessar tillögur að verða veruleika í nýrri lagasetningu sem Alþingi er að vinna og er það vel.
Stuðpúði gegn brottkasti
Menn hafa reynt að beita auknu eftirliti til þess að sigrast á þessu böli og auðvitað hefur það haft sitt að segja. Að mati þess sem hér stýrir penna er það þó ekki líklegast til almennilegs árangurs. Hagrænar aðgerðir, sem stuðla að því að menn sjái sér ekki hag af brottkasti, eru langsamlega líklegastar til þess að minnka brottkastið í alvörunni. 5% reglan og 10% reglan sem sjómenn og útvegsmenn þekkja eru dæmi um þetta. Þær draga mjög úr tilefni til brottkasts.
5% reglan kveður meðal annars á um það að útgerðir mega selja afla á fiskmarkaði, en fá í sinn hlut 20 prósent andvirðisins. 80% hafa farið til Hafrannsóknastofnunar. Þetta er í samræmi við ábendingar margra sem töldu einmitt að hagrænar aðgerðir væru líklegastar til þess að draga úr brottkasti. 10 % reglan gefur mönnum kost á að draga bara helming frá því sem svarar 1/10 af heildarafla Segja má að með þessu sé búinn til eins konar "stuðpúði" til varnar brottkasti. Er því vandséð að þegar búið er að setja inn í lögin svo mikið svigrúm, sé men "tilneyddir til brottkasts", eins og stundum hefur verið haldið fram.
Efling fræðilegrar umræðu
Hér er að því leyti nýmæli á ferðinni að nú er verið að opna betur en nokkru sinni áður á leiðir fyrir sjálfstæða vísindamenn að fá fjármagn til rannsókna á sviði sjávarútvegsins, þar með talið hafrannsókna. Þetta er pólitísk stefnumótun, sem eflir samkeppni hugmynda og sjónarmiða á þessu fræðasviði. Þetta er ekki frumvarp til höfuðs Hafrannsóknarstofnunar. Miklu fremur til eflingar henni, með því að það mun geta leitt til kraftmeiri umræðu og skoðanaskipta á vísindalegum og fræðilegum grundvelli. Þetta er í rauninni í samræmi við aðra þróun á öðrum fræðasviðum í landinu. Háskólastofnunum og vísindastofnunum fjölgar sem leiðir til þess að hið vísindalega sjónarhorn verður fjölþættara og umræðan þar með opnari. Það skapast möguleikar til þess að jafnvígir vísinda- og fræðimenn úr ólíkum vísindaskólum ræðist við. Slíkt er fræðigreininni til góðs.
