Ekki of harkalega, ekki of skjótt!
Efnahagslífið er á uppleið. Við sjáum fram á aukinn hagvöxt, betri lífskjör og litla verðbólgu á næstu árum. Þá munum við njóta ávaxtanna af stefnu ríkisstjórnarflokkanna í stóriðjumálum, sem fylgt hefur verið á undanförnum árum. Athyglisvert er hins vegar að hinn svo kallaði markaður, hefur algjörlega ofmetið áhrif stóriðjuframkvæmdanna á spennuna í hagkerfinu. Viðbrögð fjármálastofnananna, sem meðal annars vinna á gjaldeyrismörkuðunum, einkenndust af fljótfærni og þrýstu upp gengi krónunnar með ónauðsynlegum og gjörsamlega ótímabærum hætti. Það er ennþá framleiðsluslaki í hagkerfinu. Það þolir mun meiri efnahagsumsvif án þess að það stefni stöðugleika í nokkurn voða
Ofsafengin viðbrögð ollu skaða
Það lá alltaf fyrir að kúfur framkvæmda í stóriðjunni fyrir austan yrði ekki fyrr en á árunum 2005 og 2006. Ofsafengin viðbrögð manna á markaðnum snemma árs 2003 voru því fráleit, en ollu skaða, sérstaklega hjá samkeppnisgreinunum. Seðlabankinn stóð sig að því leytinu vel að hann keypti gjaldeyri, treysti með því gjaldeyrisvaraforðann og stuðlaði að lægra raungengi krónunnar. Og þó gagnrýna megi aðra þætti í stefnu bankans er það ómótmælanlegt að stefna hans á gjaldeyrissviðinu var rétt viðleitni. Gagnrýnin á bankann á fremur að lúta að því að hann hefði átt að vera ennþá ákveðnari að þessu leyti, byrja gjaldeyrisinngripin fyrr, hafa þau meiri og stuðla - þó til skamms tíma væri - að lægra raungengi íslensku krónunnar.
Seðlabankinn er þess vegna á réttri leið er hann ætlar að halda áfram gjaldeyriskaupum sínum. Spurning er hvort hann ætti ekki enn að vera einbeittari, byggja upp meiri gjaldeyrisforða og draga frekar úr hugsanlegri raungengishækkun.
Mikill gjaldeyrisforði nauðsynlegur
Á það er bent í Peningamálariti Seðlabankans nú í nóvember, að miklar skammtímaskuldir bankakerfisins erlendis valdi erlendum matsfyrirtækjum helst áhyggjum, er þau skyggnist um á sviði íslenskrar hagstjórnar. Þau sjá hins vegar á sama tíma hvernig ríkissjóður hefur borgað niður skuldir sínar og gjaldeyrisforðinn hefur aukist. Hvort tveggja stuðlar síðan að góðu mati útlensku matsfyrirtækjanna á ástandi íslenskra efnahagsmála. Fyrir vikið fáum við góð lánskjör, sjáum á eftir færri krónum í vasa erlendra fjármagnseigenda og getum notað meiri fjármuni til þess að bæta heilbrigðiskerfið, menntakerfið og samgöngukerfið í landinu. En við Íslendingar verjum einna mestum fjármunum hlutfallslega til þessara málaflokka í samanburði við aðrar þjóðir.
Nú er tekist á um stefnumörkunina. Einstakir bankar hafa gagnrýnt áframhaldandi inngrip Seðlabankans í gjaldeyrismarkaðinn. Þó standa til þeirra full rök. Framleiðslugeta íslensks efnahagslífs er ekki fullnýtt. Það breytist þó væntanlega með stækkun Norðuráls. Lokaákvörðunar um það er hins vegar ekki að vænta fyrr en eftir áramót.
Með inngripum sínum í gjaldeyrismarkaðinn núna vinnur Seðlabankinn gegn ótímabæru innstreymi erlends lánsfjár, sem myndi stuðla að hækkun raungengisins og verri samkeppnisstöðu útflutningsgreinanna. Átökin um þessa stefnumörkun Seðlabankans eru því átök um grundvallaratriði. Um meginhagsmuni íslenskra útflutningsgreina.
Ætla ekki fleiri að leggjast á árarnar?
Og nú saknar maður talsmanna iðnaðar, ferðaþjónustu og sjávarútvegs úr umræðunni. Ætla þeir virkilega ekki að taka til máls og leggjast á árarnar í þessari umræðu.? Hér er ekki um neina smáhagsmuni að ræða. Hækkun vaxta og minna inngrip Seðlabankans í gjaldeysisviðskipti þýða ofur einfaldlega lakari kjör útflutningsgreina, sprotafyrirtækja, ferðaþjónustu og annarra þeirra sem hafa tekjur sínar í útlendum gjaldeyri, og hjá þeim fyrirtækjum þar sem samkeppnisstaðan ræðst á þeim vettvangi. Menn þurfa því að brýna raustina í umræðunni
Reynslan af líðandi ári er sú, að ýkt viðbrögð, eins og við sáum hjá þeim er spiluðu á gjaldeyrismörkuðunum, eru afar skaðvænleg. Innstreymið vegna stóriðjunnar kallar auðvitað á aðrar hagstjórnaraðferðir en þegar framleiðslumöguleikarnir eru vannýttir. En í guðanna bænum; ekki of harkalega og ekki of fljótt!
Stækkun Norðuráls tímabær og vel tímasett framkvæmd
Fyrir nú utan það, að allt bendir nú til þess að framkvæmdirnar fyrir austan muni verða með öðrum hætti en áætlað var. Hlutur innlends vinnuafls við virkjanaframkvæmdirnar er núna einungis um þriðjungur, í stað þess að menn bjuggust við að tveir af hverjum þremur starfsmönnum yrðu innlendir. Verkalýðsfélög í dæmigerðum stóriðjugreinum kvarta enn undan skorti á atvinnu í sínum geirum. Seðlabankinn bendir á að dreifing framkvæmdanna verði önnur en áður var talið. Miðað við áform Norðuráls og Fjarðaáls verða framkvæmdir álíka miklar á næsta ári og áður var talið, verulega minni árið 2005, svipaðar 2006 en meiri 2007. Framkvæmdir dreifast því meira og tímabil framkvæmdakúfsins verður minna. Þetta er tvímælalaust af hinu góða, séð út frá sjónarhóli hagstjórnar. Þess vegna er sérstaklega gott lag núna til að hefjast handa við stóriðjuframkvæmdir á vegum Norðuráls og þau virkjanaumsvif sem af því hljótast. Á næsta ári veitir okkur einfaldlega ekki af meiri umsvifum; arðbærum framkvæmdum, sem munu hleypa auknu lífi í efnahagsstarfsemina og skapa fjölda nýrra starfa, sérstaklega norðan Hvalfjarðar.
