Er ómögulegt að vinna opinber störf á landsbyggðinni?
LEIÐARI Morgunblaðsins sl. fimmtudag nefndist Misráðin byggðapólitík og fjallar um orð mín í umræðum á Alþingi, þar sem rætt var um vanda hinna minni sjávarbyggða. Í ritstjórnargreininni er greinilega ratað inn á slæmar villigötur og umfjöllunin því nokkuð villandi. Gagnrýni leiðarahöfundar lýtur að því sem kallað er "lausnir" "sem felast í því að ríkisbáknið sé þanið út". Orð mín á Alþingi hinn 13. október gefa hins vegar ekkert tilefni til slíkra ályktana, né útlegginga.
Í ræðu minni vék ég að því að málshefjandi þessarar umræðu á Alþingi hafði sérstaklega beint sjónum sínum að öðrum lausnum til handa sjávarbyggðunum en þeim sem byggðust á breyttri skipan sjávarútvegsmála. Um það mál sagði ég í ræðu minni:
"Stærsti vinnu- veitandinn verður að leggjast á árarnar"
"En það er alveg rétt sem háttvirtir þingmenn hafa vakið athygli á, við þurfum auðvitað að reyna að leggja áherslu á annars konar atvinnulega uppbyggingu jafnframt og ríkisstjórnin verður að taka fast á þeim málum. Það blasir t.d. alveg við að ef stærsti vinnuveitandi landsins, ríkisvaldið, leggur ekki áherslu á uppbyggingu sína úti á landi eins og á höfuðborgarsvæðinu er þetta stríð tapað. Stærsti vinnuveitandi landsins verður einfaldlega að leggjast á árarnar í þessum efnum og ég vil í þessu sambandi sérstaklega segja það að auðvitað skapast núna ný tækifæri með þeirri uppsveiflu sem fram undan er til þess að fara í meira átak en nokkru sinni fyrr, í það að flytja hin opinberu störf út á land, koma þeim fyrir í þeim byggðarlögum þar sem fólk kallar á vinnu. Eins og við sjáum á tölum vantar okkur inn í aldurshópana stóra árganga. Ein forsendan fyrir því að unga fólkið, fólkið sem hefur leitað sér menntunar, komist til starfa aftur í heimabyggðum sínum er að ríkisvaldið leggist á árarnar einmitt á þessum vettvangi."
Útþensla báknsins?
Þarna er ekki verið að krefjast þess að ríkisvaldið, báknið sé þanið út. Öðru nær. En þarna er hins vegar þess krafist að sanngjarn hluti ríkisumsvifanna sé utan höfuðborgarsvæðisins. Það eru nú öll ósköpin.
Þar liggja gríðarleg tækifæri. Stærsti vinnuveitandi landsins er ríkið. Mörg þau verkefni og störf sem unnin eru á þess vegum eru þess eðlis að staðsetningin skiptir litlu máli. Ég hef í ótal ræðum, greinum í dagblöðum og á heimasíðu minni bent á tækifæri sem eru fyrir hendi á þessu sviði. Aldrei hefur þess verið krafist að slík stefnumörkun leiddi til aukinna ríkisumsvifa.
Það er rétt sem segir í leiðara blaðsins að tækifærin í þessum efnum liggja meðal annars í nýjum stofnunum sem ríkið er að setja á laggirnar. Því miður höfum við ekki náð að grípa þessi tækifæri. Þrátt fyrir að á þau hafi verið bent. Tregðulögmálið hefur komið í veg fyrir það. Við vitum að tæknilega er ekkert því til fyrirstöðu á hinn bóginn að menn gangi til slíkra verka. Ótal hillumetrar af skýrslum færa okkur heim sanninn um það. - Og í guðs bænum, ekki fleiri skýrslur af því tagi!
Byggðastefna með öfugum formerkjum
Menn verða ofur einfaldlega að átta sig á því að ákvörðun um staðsetningu á þjónustu ríkisins er byggðastefna. Með því að staðsetja nær alla þá atvinnustarfsemi á einu atvinnusvæði, er verið að hygla því umfram önnur. Þetta er eins konar byggðastefna með öfugum formerkjum.
Kannanir sýna að fólk vill gjarnan búa á landsbyggðinni. En fólk krefst fjölbreyttra atvinnutækifæra. Slíka möguleika hefur hið opinbera meðal annars verið að búa til í stofnunum sínum og með starfsemi sinni utan landsbyggðarinnar. Unga fólkið á því tæplega mikið val. Vinna við hæfi fæst helst utan heimahaganna og því flytur fólkið á braut. Stefnumótun í þeim anda sem ég hef talað fyrir gæti breytt því.
Hver er ávinningurinn?
Við vitum að framundan er mikil fjárfesting, sem bæta mun atvinnustigið mjög mikið. Svo mikið raunar, að ýmsir óttast að það kunni að leiða til mikillar og óheppilegrar þenslu. Öll vitum við að þeirrar þenslu mun helst gæta í veikari byggðunum úti um landið með þeim hætti að það laði menn til búferlaflutninga. Fólk sækir í aukna vinnu, meiri umsvif og betri laun. Það er við slíkar aðstæður sem augljóslega skapast gott ráðrúm til þess að færa til störf og setja niður ný störf á vegum hins opinbera úti á landsbyggðinni. Það veldur ekki röskun, vegna þess að atvinnutækifærin að öðru leyti verða kapp nóg. Það eykur ekki ríkisumsvif, vegna þess að einvörðungu verður um að ræða nýja staðsetningu á verkefnum. Það jafnar efnahagssveifluna, forðar okkur frá þeirri hörmung sem byggðaröskunin er. Það stuðlar að bættri nýtingu fjárfestinga í innri mannvirkjum sem þegar hefur átt sér stað og kemur í veg fyrir ónauðsynlega fjárfestingu af sama tagi annars staðar á landinu. Það styrkir og breikkar þær undirstöður atvinnulífsins úti um landið sem við þurfum á að halda. Slíkt geta menn ekki kallað misráðna byggðapólitík. Heldur væri nær að nefna slíkt víðsýni og heilbrigða almenna skynsemi, sem undirrituðum hefur jafnan þótt einkenna ritstjórnargreinar Morgunblaðsins í gegn um tíðina.
