Greinar/Ræður
Menntamál eru byggðamál
Fátt hefur verið jafn ánægjulegt og að fylgjast með hvernig menntun á öllum stigum hefur orðið á færi allra; valkostur allra Íslendinga hvar á landi sem þeir búa. Þetta er að sjálfsögðu engin tilviljun. Hér getur í raun að líta afsprengi þeirrar stefnumótunar sem við höfum fylgt í menntamálum og byggðamálum og ríkisstjórnin hefur borið fram.
Í raun og sannleik eru menntamálin orðin samgróin byggðastefnu okkar og í rauninni önnur aðalforsenda þess að vel geti tekist til í þeim efnum. Við vitum að aðgerðir í menntunarmálum munu koma landsbyggðinni til góða og treysta forsendur byggðanna. Allar kannanir sýna að forsenda fyrir eflingu byggðanna er aukin menntun. Í raun og sannleik er þó ekki ýkja langt síðan að menn gerðu sér grein fyrir samspili menntunar og búsetu. Ef lesin er byggðaáætlun sú sem gilti fram til ársins 1998 kemur í ljós að menntunar er þar tæpast getið. Aðrir þættir voru ofar í hugum manna á þeim tíma. Að sönnu sjáum við merki frá fyrri tímum um áherslu manna á menntun utan höfuðborgarsvæðisins. Er uppbygging Háskólans á Akureyri og framhaldsskóla víða um landið til marks um það. En inn í hina byggðapólitísku umræðu voru menntunarmálin ekki sett í jafn ríkum mæli þá og við gerum nú.
Menntunarmálin skipta miklu
Rannsóknir sem við beittum okkur fyrir á sínum tíma í stjórn Byggðastofnunar leiddi ótvírætt í ljós þýðingu menntunar. Að atvinnumálum gengnum lagði fólk mest upp úr menntun, þegar það ræddi ástæður búferlaflutninga sinna. Þess vegna lögðum við gríðarlega mikla áherslu á menntunarmálin í nýrri byggðaáætlun sem gilti frá 1998 til 2001.
Þessa sér fyrir vikið stað í mjög mörgu af því sem verið er að gera á mörgum sviðum. Aðgengi fólks að menntun er núna allt annað og betra en nokkru sinni fyrr.
Uppbygging framhaldsskólanáms á landsbyggðinni
Til viðbótar þessu hafa verið stigin risaskref til þess að jafna kostnað nemenda á framhaldsskólastigi sem þurfa að fara um langan veg til náms. Stóaukin framlög til þessara nemenda hafa aukið námsmöguleikana og gert ungu fólki kleyft að sækja sér nám að vild, eins og eðlilegt er í nútímasamfélagi. Þetta skiptir miklu máli. Fólk í dreifbýli átti þess hreinlega ekki kost að senda börnin sín til mennta. Kostnaðurinn stóð menntun ungs fólks á landsbyggðinni fyrir þrifum. Námsjöfnunarstyrkir hafa bætt úr því.
Uppbygging framhaldsnáms á landsbyggðinni, svo sem ákvörðunin um nýjan framhaldsskóla á Snæfellsnesi er gott dæmi um, er líka liður í því að bæta aðgengi ungs fólks á landsbyggðinni að metnaðarfullu framhaldsnámi. Sá sem hér ritar man vel þá tíð er Menntaskólinn á Ísafirði varð til og settist í annan árgang þess skóla. Það lifnaði yfir byggðinni er unga fólkið streymdi í bæinn á haustin, hvarvetna að. Vonir rættust og æ fleiri ungmenni af Vestfjörðum fóru í framhaldsnám, sem betur fer. Ég er sannfærður um að nýji framhaldsskólinn á Snæfellsnesi mun valda viðlíka tímamótum. Það er því sannarlega ástæða til þess að árana Snæfellingum allra heilla með þetta góða og merka framfaraskref.
Háskólar utan höfuðborgarsvæðisins
Hver hefði svo trúað því fyrir fáeinum árum að þrír háskólar utan höfuðborgarsvæðisins yrðu starfandi á því herrans ári 2003, en þannig er það. Viðskiptaháskólinn á Bifröst, Hvanneyri og Háskólinn á Akureyri. Sá fjórði Hólaskóli starfar á háskólastigi og aðeins vantar herslumuninni að hann fái að bera háskólaheitið. Þetta er mikið ævintýri. Um leið hefur orðið til aukið val og frelsi námsmanna til þess að velja sér námsbrautir og leiðir til háskólanáms. Þetta þarf að efla svo sem með breytingu á lögum um laganám, sem með þvergirðingshætti annarra en Sjálfstæðisflokksins, var komið í veg fyrir að yrði að veruleika nú í vor.
Ævintýralegast
En ævintýralegast hefur mér fundist að sjá hvernig kostir fjarskiptabyltingarinnar hafa verið nýttir til þess að efla menntun út um land. Um tvö þúsund Íslendingar nýta sér þessa möguleika nú til náms á háskólastigi. Annar eins fjöldi er við framhaldsskólanám á þessu skólaári. Tæplega 500 nemendur stunduðu háskólanám með fjarnámssniði árið 1999 og ríflega 300 á framhaldsskólastiginu. Þetta er lyginni líkast og mikið fagnaðarefni hversu margir nemendur, einkanlega á landsbyggðinni, nýta sér þetta nám. Og með aukinni aðsókn hefur námsbrautum á háskólastigi sem menn get stundað með fjarkennslusniði fjölgað og eru nú alls 33 við átta skóla.
Ívilnandi reglur lánasjóðsins til handa landsbyggðarfólki
Skólamálin skipta miklu. Menntun er takmark í sjálfu sér. Menntun þroskar og eflir hvern mann. Menntun er eftirsóknarverð og þarf að vera á allra færi. Menntun hefur líka sjálfstætt byggðalegt gildi, eins og dæmin sanna. Ný rannsókn Hagfræðistofnunar Háskólans, undirstrikar það líka. Við þurfum fleira menntað fólk út á landsbyggðina, til þess að takast á við hin flóknu viðfangsefni samtímans.
Það er þess vegna eðlilegt að í næsta áfanga verði fylgt eftir þeirri stefnumótun sem sett hefur verið fram í byggðanefnd forsætisráðherra og nýrri byggðaáætlun og felur í sér ívilnandi aðgerðir á sviði námslána til handa því fólki sem kýs sér búsetu utan höfuðborgarsvæðisins. Það er sjálfsögð aðferð við að laða fólk með hátt menntunarstig út á land. Það er innlegg í byggðamálin og rökrétt framhald af þeirri stefnu sem við höfum mótað. Látum það verða næsta stóra sigurskrefið í menntamálum á landsbyggðinni.
