Fyrsta tillaga - samgöngubætur
"Fyrsta tillaga: Samgöngubætur sem auka auðgengi og stytta vegalengdir að stærri þéttbýlisstöðum ættu að njóta forgangs." Þannig er komist að orði í afar athyglisverðri úttekt Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands sem þeir Axel Hall, Ásgeir Jónsson og Sveinn Agnarsson eru höfundar að. Stefnumótunar í þessum anda sér einkar skýrt stað í þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að auka stórlega fjármagn til vegamála nú á næstu 18 mánuðum.
Þetta er afskaplega mikilvæg ákvörðun. Hún hefur skammtímaskírskotun og hún verkar jákvætt til lengri tíma. Það er ekki að furða að tillaga ríkisstjórnarinnar hafi að langmestu leyti fengið jákvæðar viðtökur - að undanteknum einhverjum hjáróma röddum úr Samfylkingunni sem enginn nennir að hlusta á; hvað þá að taka mark á.
Tímabundinn slaki
Það er ljóst að tímabundinn slaki er nú í efnahagslífinu. Atvinnuleysi hefur aukist, þó það sé langt frá því að nálgast stöðuna í flestum nágrannaríkjum okkar. Framundan eru hins vegar mestu framkvæmdir Íslandssögunnar, vegna stóriðjufjárfestinga á Austurlandi og á Grundartanga. Þeirra framkvæmda fer hins vegar ekki að gæta strax. Þannig verða 50 til 60 prósent fjárfestinganna fyrir austan á árunum 2005 og 2006 og þeirra mun því ekki gæta mikið á þessu ári eða því næsta. Nú er þess vegna lag til þess að auka fjárfestingar ríkisins tímabundið; slá á atvinnuleysið til skamms tíma og styrkja innviði samfélagsins til lengri tíma. Það mun takast með þessum aðgerðum.
Tvenns konar athugasemdir
Tvenns konar athugasemdir hafa komið fram sem full ástæða er til að ræða efnislega í þessu sambandi enda eru þær báðar efnislegar. Annars vegar sú kenning að þessir fjármunir og þær framkvæmdir sem af þeim hljótist nýtist ekki konum. Hins vegar að skynsamlegra hefði verið að nýta þessa fjármuni til annarra verka, svo sem þess sem kallað hefur verið þekkingariðnaður.
Eru vegabætur ekki í þágu beggja kynja?
Varðandi atvinnuáhrifin gagnvart konum, er nauðsynlegt að vekja athygli á því að atvinnuþátttaka kvenna verður sífellt víðtækari. Konur hafa sem betur fer rofið ýmsa hefðbundna karlamúra og haslað sér völl í viðteknum karlagreinum. Nægir í því sambandi að nefna stóriðjuna. Ýmis stóriðjufyrirtæki hafa beinlínis lagt sig eftir því að auka hlut kvenna í atvinnustarfseminni. Og hví skyldu konur ekki geta öðlast sess við mannvirkjagerð eins og karlar?
Síðan er það hitt sem er auðvitað miklu þýðingarmeira. Áhrifa af bættum samgöngum gætir strax. Það leysist úr læðingi nýr kraftur til átaka í atvinnulífinu. Fyrirtæki á landsbyggðinni verða til vegna samgöngubótanna. Starfsemi í þágu karla og kvenna fer að skjóta rótum. Um þetta eru til ótal dæmi. Nefnum aðeins tvö.
Það fer ekkert á milli mála að atvinnugreinar eins og fiskvinnslan eiga bókstaflega allt undir því að geta notið greiðra samgangna. Þetta er hreinlega forsenda þess að hægt sé að byggja upp ferskfiskvinnslu svo dæmi séu tekin, sem er sá þáttur fiskvinnslunnar sem gróskumestur hefur verið undanfarin ár. Athyglisvert er í þessu sambandi að ferskfiskvinnsla hefur vaxið mest úti á landi á undanförnum allra síðustu árum. Það stendur í beinu sambandi við bættar samgöngur.
Nákvæmlega sömu sögu er að segja um aðra atvinnugrein, ferðaþjónustuna. Það þarf ekki að orðlengja það. Uppbygging ferðaþjónustu er hvorki meira né minna en háð því að samgöngur séu góðar allt árið um kring. Góðar samgöngur hafa opnað möguleika til ferðaþjónustu sem áður voru lokaðir vegna lélegra vega, svo einfalt er nú það.
Hér hafa verið nefnd tvö dæmi um atvinnugreinar þar sem konur eru starfandi að mjög umtalsverðu leyti og í ýmsum tilvikum í meirihluta. Þannig sjáum við að bættar samgöngur eru ekki síst til þess fallnar að skapa skilyrði til atvinnustarfsemi þar sem konur eru ríkjandi vinnuafl. Það er því grundvallarmisskilningur að góðir vegir séu ekki í þágu kvenna jafnt og karla.
Hvað er þekkingariðnaður?
Ef við förum orðum um spurninguna um þekkingariðnaðinn er nauðsynlegt að spyrja strax: Hvaða grein íslensks atvinnulífs byggir ekki á fremstu þekkingu á flestum sviðum? Tökum sjávarútveginn sem dæmi. Hann hefur bókstaflega getið af sér fyrirtæki sem hafa sérhæft sig á sviði flóknustu tölvulausna og væri í raun óhugsandi án slíkrar þekkingar. Sama má í reynd segja um landbúnaðinn, svo annað dæmi sé tekið um hefðbundna atvinnugrein á landsbyggðinni. Nægir í því sambandi að minna á að tveir skólar að Hólum og Hvanneyri bjóða upp á margbrotið búnaðarnám og standa fyrir rannsóknum, auk annarra stofnana. Stóriðjan er enn eitt gott dæmi, sem getið hefur af sér fjölþætt verkefni sem kalla á margbrotna tækniþekkingu. Það er því villandi að draga skýr mörk á milli þekkingariðnaðar og annarra atvinnugreina. Íslenskt nútímaatvinnulíf er í rauninni þekkingaratvinnulíf.
700 milljónir til atvinnuþróunar
Þessu til viðbótar er nauðsynlegt að minna á að ráðstafanir ríkisstjórnarinnar sneru ekki bara að því að auka vegagerð í landinu. 700 milljónum verður varið til atvinnuþróunar á landsbyggðinni. Hér er bersýnilega á ferðinni ráðstöfun sem ekki verður unnin án atbeina háskólamenntaðs fólks. Þetta er ekki síst mikilvægt vegna þess að í skýrslu Hagfræðistofnunar sem var nefnd í byrjun er einmitt vikið að mikilvægi menntunar sem lið í alvöru byggðastefnu. Og þar segir: "Önnur tillaga: Megináhersla byggðastefnunnar ætti að vera menntun, bæði með tilliti til uppbyggingar menntasetra á landsbyggðinni og til þess að styrkja menntunarsækni einstaklinga á landsbyggðinni."
Forsenda þess að vel takist til á þessu sviði er líka sú að við byggjum upp innviði samfélagsins, meðal annars og ekki síst með vegagerð. Það er ein forsenda þess að til verði samfélög sem eiga aðgang að þeirri fjölbreytni sem þegnar í nútímasamfélagi gera eðlilega kröfu til. Það er því enn ástæða til þess að vekja athygli á því að tillögur ríkisstjórnarinnar eru einmitt í þessum anda. Þær fela í raun í sér samþættingu þekkingar og samgöngubóta, sem til lengri og skemmri tíma efla stöðu landsbyggðarinnar og fleyta okkur í gegn um tímabundna efnahagslægð. Þær eru því gott dæmi um vel heppnaða og víðsýna efnahagsaðgerð.
