Auðlindagjald eykur kvótasamþjöppun
Það er rétt sem lesa má út úr leiðara Óla Björns Kárasonar sl. laugardag hér í DV að upptaka auðlindagjalds/veiðileyfagjalds ? í hvaða mynd sem er eykur samþjöppun á kvóta í þjóðfélaginu. Þess vegna er það meira en lítið hlálegt að sjá talsmenn stórkostlegs veiðileyfagjalds lýsa áhyggjum sínum yfir því að kvóti sé að safnast á hendur færri fyrirtækja. Þar stangast bersýnilega allt, hvað á annars horn
Í árdaga umræðunnar um auðlindagjald voru menn ekkert að fela þessa staðreynd um samhengi kvótasamþjöppunar og auðlindagjalds. Þvert á móti. Ein af höfuð röksemdunum fyrir því að leggja veiðileyfagjald í einhverri mynd á sjávarútveginn var einmitt efnahagsleg. Það var talið stuðla að hagræðingu (les: kvótasamþjöppun) og lægri kostnaði við veiðarnar.
Auðlindagjald átti að knýja fram "hagræðingu"
Röksemdin var einhvern veginn svona: Það er of mikill floti að veiða of lítið magn á Íslandsmiðum. Það er óhagkvæmt. Fyrir vikið eru laun í fiskveiðum og fiskvinnslu of lág. Því þarf að breyta. Það þarf að stuðla að því að skipunum fækki; flotinn aðlagi sig að veiðimöguleikunum. Auðlindagjald myndi neyða menn til þess vegna þess að öðruvísi yrðu menn einfaldlega undir.
Tvær aðferðir geta komið til greina í þessu skyni. Innheimta sérstaks gjalds hins opinbera, sem útgerðin yrði að greiða. Eða fyrning aflaheimilda, sem síðan yrðu boðnar út á markaði. Í þessu sambandi gildir í raun einu hvor leiðin er farin. Báðar höfðu þann yfirlýsta tilgang að knýja menn til hagræðingar. Ella gætu þeir ekki staðið undir því að kaupa til baka veiðiheimildirnar, ýmist að lokinni fyrningu eða í formi sérstaks gjalds sem ríkið innheimti.
Auðlindagjald átti að knýja fram "hagræðingu"
Röksemdin var einhvern veginn svona: Það er of mikill floti að veiða of lítið magn á Íslandsmiðum. Það er óhagkvæmt. Fyrir vikið eru laun í fiskveiðum og fiskvinnslu of lág. Því þarf að breyta. Það þarf að stuðla að því að skipunum fækki; flotinn aðlagi sig að veiðimöguleikunum. Auðlindagjald myndi neyða menn til þess vegna þess að öðruvísi yrðu menn einfaldlega undir.
Tvær aðferðir geta komið til greina í þessu skyni. Innheimta sérstaks gjalds hins opinbera, sem útgerðin yrði að greiða. Eða fyrning aflaheimilda, sem síðan yrðu boðnar út á markaði. Í þessu sambandi gildir í raun einu hvor leiðin er farin. Báðar höfðu þann yfirlýsta tilgang að knýja menn til hagræðingar. Ella gætu þeir ekki staðið undir því að kaupa til baka veiðiheimildirnar, ýmist að lokinni fyrningu eða í formi sérstaks gjalds sem ríkið innheimti.
Hafa menn gleymt þessum röksemdum?
Einhverra hluta vegna þá eru menn meira og minna hættir að beita þessum rökum fyrir sig í baráttunni fyrir veiðileyfagjaldi. Það þýðir hins vegar ekki að rökin eigi ekki jafn vel við nú og þá. En trúlega þykir það ekki henta í þjóðmálaumræðunni að flagga þessu. Það er sennilega ekki talin góð latína að tala um gildi þess að nota auðlindagjald til þess að knýja á um hagræðingu, á sama tíma og menn hafa áhyggjur af því að kvótasamþjöppun sé orðin of mikil.
Það er svo aftur annað mál, að veiðileyfagjaldið sem Alþingi hefur samþykkt að innheimta og var viðleitni til sátta um umdeilt mál, mun ekki íþyngja svo sjávarútveginum að það gefi tilefni til að rýmka möguleikann til samþjöppunar aflaheimilda. Það er nefnilega rétt sem stjórnarandstaðan sagði, að menn stigu afskaplega varlega til jarðar. Veiðigjaldið verður lagt á í áföngum, á talsvert löngum tíma, sem gefur færi á aðlögun sem kemur í veg fyrir röskun af völdum gjaldtökunnar.
Engin grundvallarbreyting hefur verið gerð
Sjálfur sat ég í nefnd á árinu sem undirbjó lagasetninguna um hámarkskvótaeign einstakra fyrirtækja og fyrirtækjablokka. Þau lög tóku gildi árið 1998. Það sem við sögðum þá um nauðsyn slíks kvótaþaks hafa reynst orð að sönnu. Rökin fyrir kvótaþaki sem við settum fram í nefndinni eiga við í dag og er enn augljósara flestum. Því var haldið fram að slík lagasetning dygði ekkert. Reynslan hefur sýnt annað.
Í grundvallaratriðum hefur þessi lagasetning gilt síðan. Þær breytingar sem gerðar hafa verið, hafa ekki raskað lögunum í neinum grundvallaratriðum. Þvert á móti hefur komið í ljós að það er mikill stuðningur við skorður á hámarkskvótaeign og engin ástæða til að ætla að gerðar verði breytingar á þeirri lagaumgjörð.
