Rétt skilgreining - rétt úrræði
Atvinnumálin sjálf - Það sem brást var veigamesti þátturinn í greiningunni, segir Einar K. Guðfinnsson.
ÞAÐ ER hárrétt sem bent var á í leiðara Morgunblaðsins sl. sunnudag 14. júlí. Það er nauðsynlegt að skilgreina vanda landsbyggðarinnar rétt. Á þetta verður aldrei lögð of mikil áhersla. Geri menn sér ekki grein fyrir orsökum vandans sem við er að glíma er vita vonlaust að hægt verði að benda á skynsamlegar lausnir. Þessi einföldu og sjálfsögðu sannindi voru höfð í huga þegar unnið var að undirbúningi nýrrar byggðaáætlunar á vegum þáverandi stjórnar Byggðastofnunar undir forystu Egils Jónssonar fv. alþingismanns á árunum 1997 til 1998. Þess vegna var farið í það að vinna grundvallarvinnu sem einmitt miðaðist að því að greina rétt rót vandans. Það er enginn vafi á því að þetta var tímamótavinna sem skilaði sér í heildstæðri stefnumótun þar sem var gripið á kjarna vandans sem við er að glíma í byggðamálum okkar.
Réttar skilgreiningar
Að frumkvæði stjórnarinnar var Stefán Ólafsson prófessor fenginn til þess að gera mjög víðtæka rannsókn á orsökum búferlaflutninganna og birtist hún í bókarformi undir heitinu Búseta á Íslandi - rannsókn á orsökum búferlaflutninga (nóvember 1997). Í skýrslu þessari er brugðið einstæðu ljósi á þennan málaflokk. Þær upplýsingar eiga að geta verið mjög notadrjúgar varðandi stefnumótun okkar á komandi árum.
Þá var Rannsóknarstofnun Háskólans á Akureyri fengin til þess að vinna að athugun á margháttuðum þáttum byggðamálanna. Haraldur L. Haraldsson hagfræðingur dró saman staðreyndir um skiptingu útgjalda og stöðugilda hjá hinu opinbera og þróunarsvið Byggðastofnunar vann greinargerð um forsendur áætlunarinnar.
Rétt úrræði
Það var á grundvelli þessara upplýsinga og staðreynda sem byggðaáætlun fyrir árið 1999-2001 var unnin. Stuðst var við sannanlegar staðreyndir, sem skýrsluhöfundar höfðu dregið fram. Þannig var reynt að "skilgreina vanda landsbyggðarinnar rétt", eins og Morgunblaðið leggur réttilega áherslu á. Stefnumótunin miðaðist að því að nýta upplýsingar til þess að setja fram úrræði sem dygðu, til þess að móta skynsamlega byggðastefnu; byggðastefnu sem skilaði tilætluðum árangri.
Fólkið vill búa á landsbyggðinni
En hver var þá niðurstaðan? Hvað veldur búseturöskuninni?
Fyrir það fyrsta - og það kemur kannski einhverjum á óvart - þá er það ekki í samræmi við óskir íbúa landsins að fólksfjöldaþróun landsbyggðarinnar sé svo óhagstæð sem raun ber vitni um. Rannsóknirnar sýna þvert á móti fram á það að margir flytja frá landsbyggðinni gegn vilja sínum. "Ef búsetuþróunin í landinu væri í samræmi við óskir landsmanna allra, þá væri meira jafnvægi á íbúaþróun á landsbyggð og höfuðborgarsvæði en verið hefur á síðastliðnum árum," segir Stefán í skýrslu sem hann vann fyrir stjórn Byggðastofnunar og birtist sem fylgiskjal í tillögu að byggðaáætlun.
Hvað veldur búferlaflutningunum?
Í skýrslunni er líka vikið að því sem mestu máli skiptir um búsetuval fólks og þar segir orðrétt: "Rannsóknin á orsökum búferlaflutninga sem greint er frá í ritinu Búseta á Íslandi, bendir til þess að atvinnumál (nýsköpun, viðhald starfa, aukin fjölbreytni) menntamál (bætt aðgengi að framhaldsskólamenntun, virkjun þekkingar, rannsókna og ráðgjafar í atvinnulífi landsbyggðarinnar) lífsgæðamál almennings á jaðarbyggðum (jöfnun húshitunarkostnaðar, jöfnun menntunarkostnaðar vegna barna í framhaldsskóla, jöfnun flutningskostnaðar og húsnæðiskostnaðar) og samgöngumál skipti öll miklu fyrir mögulegan árangur af byggðaþróunaraðgerðum. Mikilvægi einstakra ofangreindra þátta er í þeirri röð sem þeir eru nefndir."
Aðalatriðið brást
Þetta er auðvitað kjarni málsins. En hvers vegna tókst þá ekki betur til en svo að við næðum að snúa við búsetuþróuninni? Svarið blasir við að mínu mati. Það sem brást var veigamesti þátturinn í greiningunni. Atvinnumálin sjálf. Sjávarbyggðirnar hafa búið við óvissu, tekjurnar á þorskveiðisvæðunum minnkað vegna minni aflaheimilda, ríkið, stærsti atvinnuveitandinn, hefur algjörlega brugðist í því að fylgja eftir samþykktum Alþingis um uppbyggingu opinberra starfa á landsbyggðinni og ekki gekk sem skyldi að nýta það fjármagn sem ríkið lagði til eignarhaldsfélaga á landsbyggðinni til þess að styðja við nýsköpunarverkefni á landsbyggðinni.
Vel að verki staðið
Í rauninni gengu hinir þættirnir ótrúlega vel eftir. Allir vita hvernig uppbygging fjarnáms hefur hreinlega skipt sköpum víða um land og þúsundir íbúa á landsbyggðinni hafa notið þessa. Framlög til jöfnunar námskostnaðar hafa stóraukist. Byggt hefur verið upp samstarf við vísinda- og menntastofnanir og aðgengi að atvinnuráðgjöf er núna margfalt meira en nokkru sinni fyrr. Stigin hafa verið mikilvæg skref til jöfnunar á húshitunarkostnaði og ráðist í gríðarlega uppbyggingu í vegamálum sem víða sér stað um landið. Það er sérlega ánægjulegt hvernig unnið hefur verið markvisst í menntamálum, í samræmi við þá niðurstöðu greiningar Stefáns Ólafssonar að menntamálin séu næstmikilvægasti byggðaþátturinn. Er athyglisvert að geta þess í því sambandi að í byggðaáætluninni sem var í gildi þar næst á undan var varla vikið að menntunarþættinum enda lágu þá ekki fyrir upplýsingar um þýðingu hans sem byggðatækis. Sést enn af þessu hve mikilvægt það er að undirstaðan sé rétt fundin áður en menn grípa til aðgerða.
Lærum af reynslunni
Forsenda þess að vel takist til í nánustu framtíð er að menn læri af reynslunni sem við fengum frá árinu 1999 og byggi á þeirri vitneskju sem við öfluðum í aðdraganda byggðaáætlunarinnar sem gilti til yfirstandandi árs. Þar verðum við sérstaklega að horfa til ríkisvaldsins. Til þess að landsbyggðin geti tekist á við þær miklu breytingar sem eru að eiga sér stað í atvinnumálum okkar verður stærsti vinnuveitandi landsins að vinna með. Þess vegna leggjum við landsbyggðarbúar mikla áherslu á að ný opinber störf séu staðsett á landsbyggðinni, eins og byggðaáætlunin kveður á um, en gekk ekki eftir.
