Leiðir brottkastsumræðan til góðs?
eftir Einar K. Guðfinnsson
Hin mikla umræða um brottkast sem hefur staðið yfir síðustu vikurnar hefur verið athyglisverð á margan hátt. Hún hefur sannarlega varpað ljósi á þætti í sjávarútvegi okkar sem eru gjörsamlega óviðunandi. En hún hefur líka haft annað í för með sér. Umræða síðustu vikna hefur minnt rækilega á þær rannsóknir og athuganir sem hafa verið gerðar á brottkastsmálum og hafa í rauninni skýrt betur stöðu málanna en allt geipið og allar upphrópanirnar, sem hafa verið kyrjaðar á undanförnum árum.
Hver er þá niðurstaðan? Jú, hún er sú að það er til staðar brottkast á fiski hér við land. Má ætla að það geti numið, hvað bolfiskinn varðar, 20 til 30 þúsund tonnum. Það er að sönnu gríðarlega mikið magn, en þó miklu minna en tölur þeirra sem hafa haldið því fram að brottkast af bolfiski nemi hundruðum þúsunda tonna. Inni í þessum tölum eru smælki af margs konar tagi, óhirðandi fiskur, en einnig fiskur sem er ágætis hráefni og okkur veitti ekki af til verðmætaauka í þjóðarbúi okkar.
Nýja 5% reglan
Á margan hátt hefur verið brugðist við þessu vanda. Eftirlit hefur verið aukið. En það sem mestu máli skiptir; sjávarútvegsráðherra hefur beitt sér fyrir því að nú er farið að beita ýmsum nýjum aðferðum við veiðistjórnunina til þess að draga úr hvata til brottkasts. Nægir að nefna það nýjasta í því sambandi; lögin sem við vorum að samþykkja á Alþingi og taka munu gildi 1. febrúar nk. Þau fela í sér heimild til þess að koma með að landi 5% af heildarafla hvers skips, sem ekki reiknist til aflamarks. Rennur andvirðið til Hafrannsóknastofnunar að meirihluta, en einnig til þess að standa undir útgerðarkostnaði og fyrirhöfn við veiðarnar. Þessi lagasetning getur örugglega dregið mjög úr hvata til brottkasts ? auk þess sem hún mun stuðla að auknu framboði á fiskmörkuðum. Einnig má minna á þá heimild að 10% afla séu að hluta til undanþegin kvóta. Hvoru tveggja er gríðarlega mikilvægt tæki til að draga úr brottkasti.
Það er hægt að gera miklu fleira
En við getum gert fleira á þessu sviði. Hið jákvæða við brottkastsumræðuna er að hún hefur beint sjónum okkar að þeim möguleikum sem við höfum á sviði veiðarfæraþróunar til þess að draga úr brottkasti og til þess að stuðla að betri hráefnismeðferð. Vitaskuld þekkjum við margvíslegan árangur á þessu sviði. Það er til að mynda alþekkt við línuveiðar, að tiltekinn tegund af beitu er líklegri til að gefa tilteknar fisktegundir en aðrar. Má minna á í þessu sambandi, að danska sílið svokallaða stórjók ýsuveiði smábáta. Sjómenn á dragnótarbátum sem þurfa að skaffa tilteknar stærðir af fiski hafa bent á, meðal annars á síðum þessa blaðs, hvernig breyting á veiðarfærinu hafi aukið kjörhæfni þess. Og fleiri dæmi mætti nefna.
En engu að síður vitum við sorglega lítið um áhrif veiðarfæranna. Á fundi Fiskifélagsins nýlega um þessi mál vöktu þeir Einar Hreinsson frá Netagerð Vestfjarða og Guðmundur Gunnarsson frá Hampiðjunni athygli á þeim möguleikum sem til staðar eru til þess að bæta þarna úr. Og í svari við fyrirspurn minni taldi Einar nærtækast að beina sjónum okkar að togveiðarfærunum til þess að auka valhæfi veiðarfæranna.
Milljarða sóun
Í þessu liggja miklir ónýttir möguleikar. Þeir Gunnar Birgisson alþm. og Jón Atli Kristjánsson hagfræðingur sem unnu að gerð skýrslu um brottkastið hafa áætlað að framleiðsluverðmæti fisks sem er kastað gæti numið 3 til 5 milljörðum króna (sjá Mbl. 31. júlí sl). Þórólfur Matthíasson hagfræðingur og dósent við Háskóla Íslands telur verðmæti brottkastaðs botnfisksafla geta legið á bilinu 1,25 til 4,5 milljarðar (sjá Vísbendingu 30. nóvember sl). Af þessum tölum má öllum vera ljóst að það er eftir gríðarlega miklu að slægjast að draga úr brottkasti.
Neikvæð umræða ? jákvæð niðurstaða
Það er okkur á hinn bóginn til háborinnar skammar hversu litlu fjármagni við verjum til veiðarfærarannsókna. Þjóð sem bókstaflega lifir á fiski getur ekki látið það viðgangast að sinna þessum málum svo takmarkað. Ekki síst í ljósi brottkastsumræðunnar, en einnig vegna þess að aukin veiðarfæratækni stuðlar að framförum, bættri aflameðferð og auknum ábata fyrir sjávarútveginn og þjóðarbúið í heild. Eðlilegast er því að íslensk stjórnvöld, atvinnulífið, -- jafnt iðnaðurinn sem útgerðin, - svo og sjómenn, taki höndum saman og snúi hinni neikvæðu umræðu til jákvæðs vegar. Þessum aðilum ber að leita leiða, á grundvelli aukinnar þekkingar, til þess að draga úr brottkasti. Umræða síðustu vikna hefur sýnt að slíkt er hægt með frekari þróun og framförum í veiðarfærðagerð.
Höfundur er formaður sjávarútvegsnefndar Alþingis.
